احساس مواجهه با اطلاعات نادرست و اخبار جعلی در اتحادیه اروپا از ۲۰۲۲ ۸ واحد درصد افزایش یافتهاست. کارشناسان: سواد رسانهای و راستیآزمایی برای مهار آن حیاتی است.
اطلاعات نادرست و اخبار جعلی به یکی از ویژگیهای تعیینکننده پوشش خبری تبدیل شدهاند. رشد شبکههای اجتماعی به گسترش و دیدهشدن آنها سرعت بخشیدهاست.
آگهی
آگهی
بر اساس یک نظرسنجی یوروبارومتر، مواجهه ادراکشده با اطلاعات نادرست و اخبار جعلی در سراسر اروپا رو به افزایش است.
در سال ۲۰۲۵، بیش از یکسوم پاسخدهندگان در اتحادیه اروپا (۳۶ درصد) گفتند که در هفت روز گذشته «اغلب» یا «خیلی زیاد» در معرض اطلاعات نادرست و اخبار جعلی بودهاند. این رقم در سال ۲۰۲۲، ۲۸ درصد بود. تنها ۱۲ درصد گفتند در تشخیص اطلاعات نادرست اعتمادبهنفس دارند.
پس کدام کشورهای اروپایی بیشترین مواجهه ادراکشده با اطلاعات نادرست را گزارش میکنند؟ و اروپاییها هنگام برخورد با آن، چقدر به توان تشخیص خود اطمینان دارند؟
برداشت شخصی، نه مواجهه واقعی
باید توجه داشت که این نظرسنجی میزان مواجهه ادراکشده با اطلاعات نادرست را میسنجد، نه موارد تاییدشده.
پاسخدهندگان آنچه را بهزعم خود خبر جعلی میدانستند گزارش کردند، اما این نظرسنجی محتوایی را که با آن مواجه شدند راستیآزمایی نکرد و مشخص نکرد که واقعا نادرست بوده است.
اگر پاسخهای «خیلی زیاد» و «زیاد» را با هم جمع کنیم، مواجهه ادراکشده با اطلاعات نادرست و اخبار جعلی از ۲۶ درصد در فنلاند و آلمان تا ۵۷ درصد در مجارستان نوسان دارد.
بیش از نیمی از پاسخدهندگان در رومانی (۵۵ درصد) و اسپانیا (۵۲ درصد) نیز چنین برداشتی را گزارش کردند. این سهم در بلغارستان (۴۸ درصد)، لوکزامبورگ (۴۵ درصد)، مالت (۴۵ درصد)، یونان (۴۳ درصد)، قبرس (۴۲ درصد) و ایرلند (۴۲ درصد) بالای ۴۰ درصد بود.
در سوی پایین طیف، علاوه بر فنلاند و آلمان (هر دو ۲۶ درصد)، این سهم در جمهوری چک ۲۹ درصد، در سوئد ۳۰ درصد، در لیتوانی ۳۰ درصد و در فرانسه ۳۰ درصد بود. هلند، لتونی و بلژیک نیز نزدیک به همین سطح، یعنی کمی کمتر از یکسوم، بودند.
در شرق و جنوب اروپا مردم بیشتر از مواجهه با اطلاعات نادرست گزارش میدهند، در حالی که در شمال و غرب اروپا این گزارشها بهطور کلی کمتر است.
با این حال این الگو یکدست نیست: کشورهایی مانند لوکزامبورگ و ایرلند مواجهه نسبتا بالایی گزارش میکنند، در حالی که جمهوری چک، ایتالیا و پرتغال کمتر از چیزی که بر اساس منطقهشان انتظار میرود گزارش میدهند.
بهطور میانگین در اتحادیه اروپا، سه نفر از هر ده نفر پاسخدهنده (۳۱ درصد) گفتند که در هفت روز گذشته «گاهی» در معرض اطلاعات نادرست و اخبار جعلی بودهاند. این سهم از ۲۴ درصد در مجارستان تا ۴۰ درصد در سوئد متغیر بود.
اگر کسانی را که پاسخ «گاهی» دادهاند هم در نظر بگیریم، مواجهه ادراکشده در اتحادیه اروپا به حدود دوسوم پاسخدهندگان (۶۶ درصد) میرسد. این نشاندهنده سطح کلی بسیار بالای مواجهه ادراکشده است.
در اتحادیه اروپا، فقط ۷ درصد گفتند «هرگز» در معرض اطلاعات نادرست و اخبار جعلی نبودهاند و ۱۶ درصد هم گفتند «بهندرت» با آن مواجه شدهاند. جمع این دو کمتر از یکچهارم پاسخدهندگان است (۲۳ درصد).
نکته دیگر اینکه سهم کسانی که گفتند «نمیدانم» نسبتا بالاست: ۱۰ درصد در کل اتحادیه اروپا.
افزایش در ۲۲ کشور عضو اتحادیه ثبت شد
در مقایسه با نظرسنجی سال ۲۰۲۲، سهم پاسخدهندگان اتحادیه اروپا که گفتند «خیلی زیاد» یا «زیاد» در معرض اطلاعات نادرست و اخبار جعلی بودهاند، ۸ واحد درصد (pp) افزایش یافت. این سهم در ۲۲ کشور عضو افزایش و در چهار کشور کاهش پیدا کرد.
این رشد در چند کشور بهویژه تند بود: دانمارک و هلند با بیشترین افزایش، هر کدام ۱۹ واحد درصد بالا رفتند. پس از آنها لوکزامبورگ (۱۸ واحد درصد)، مالت (۱۷ واحد درصد)، سوئد (۱۴ واحد درصد) و اسپانیا (۱۳ واحد درصد) قرار داشتند.
ایلان ماسک اواخر سال ۲۰۲۲ توییتر را خرید و بعدا نام آن را به ایکس تغییر داد.
آیا مردم میتوانند اطلاعات نادرست را تشخیص دهند؟
کمی بیش از شش نفر از هر ده پاسخدهنده (۶۲ درصد) میگویند هنگام مواجهه با تشخیص اطلاعات نادرست احساس اطمینان میکنند. این شامل ۱۲ درصد «کاملا مطمئن» و ۴۹ درصد «تا حدی مطمئن» میشود. در مقابل، حدود یکسوم (۳۲ درصد) میگویند اعتمادبهنفس ندارند.
در مقایسه با نظرسنجی ۲۰۲۲، این سطح از اطمینان در کل اتحادیه اروپا و در بسیاری از کشورها دو واحد درصد کاهش یافته است.
این اعتماد از ۴۹ درصد در لهستان تا ۸۴ درصد در مالت در نوسان است.
بین مواجهه ادراکشده با اطلاعات نادرست و اطمینان به توان تشخیص آن، همبستگی قوی مشاهده نمیشود.
سواد رسانهای و فعالیتهای راستیآزمایی
کنراد بلایر-سیمون، پژوهشگر مرکز کثرتگرایی رسانهای و آزادی رسانه، گفت: «توضیح این برداشتها دشوار است، چون ممکن است با تواناییهای واقعی افراد یا ابعاد واقعی مسئله همخوان نباشد.»
او به یورونیوز نکست گفت: «کیفیت و دامنه سواد رسانهای و فعالیتهای راستیآزمایی در یک کشور میتواند در اینجا نقش داشته باشد، همانطور که برخی عوامل روانشناختی هم دخیلاند؛ از جمله دلایلی که باعث کمبرآوردن یا بیشبرآوردن تواناییها و میزان مواجهه افراد میشود.»
رسانههای خدمات عمومی مستقل
بلایر-سیمون همچنین اشاره کرد که اثرگذاری اطلاعات نادرست در جوامعی بیشتر است که قطبیسازی شدید، نابرابریهای اقتصادی، عملکرد ضعیف نظام آموزشی (با توجه به امتیازهای پیزا)، اعتماد پایین به نهادها و توسل سیاستمداران به ارتباطات ستیزهجویانه و پوپولیستی در آنها دیده میشود.
او گفت: «کشورها زمانی در برابر اطلاعات نادرست مقاومتر میشوند که رسانههای خدمات عمومی قدرتمند و مستقل داشته باشند، خودتنظیمی موثری در رسانههای خصوصی برقرار باشد، اعتماد به خبر بالا باشد و مردم بیشتر ترجیح دهند اخبار خود را از رسانههای خبری بگیرند تا از شبکههای اجتماعی.»