همزمان با تشدید ناآرامیها در ایران و سرکوب خونین اعتراضات مردمی و مطرح شدن احتمال دخالت نظامی آمریکا، دولتهای خاورمیانه به طور علنی یا پشتپرده به این تحولات واکنش نشان دادند.
تجربههای گذشته از رویاروییهای آمریکا و ایران که اثراتی در کل منطقه داشت، باعث افزایش نگرانیها در پایتختهای خاورمیانه شده است؛ مخصوصا اینکه منطقه با شرایط امنیتی و اقتصادی شکنندهای روبرو است.
ایران هشدار داده است که هرگونه اقدام نظامی علیه این کشور نه تنها داراییهای آمریکا بلکه پایگاههای نظامی آن در منطقه را هدف قرار خواهد داد و این پایگاهها اهداف مشروع تلقی خواهند شد.
مقامات ایرانی همچنین از کشورهای میزبان نیروهای آمریکایی خواستند تا واشنگتن را از انجام هرگونه عملیات نظامی منصرف کنند.
یورونیوز فارسی را در ایکس دنبال کنید
کشورهای حاشیه خلیج فارس نسبت به این تحولات بهویژه به دلیل پیامدهای بالقوه آن برای بازار نفت نگران هستند. چنین وضعیتی میتواند بازارهای نفت را بیثبات کند و مسیرهای کشتیرانی کلیدی مانند تنگه هرمز، که گذرگاهی حیاتی برای تأمین انرژی جهان است، مختل سازد.
در همین چارچوب و با هدف جلوگیری از گسترش درگیریها، کشورهایی مانند عربستان سعودی، قطر و مصر تلاشهای دیپلماتیک خود را برای میانجیگری میان واشنگتن و تهران افزایش دادهاند.
عربستان سعودی
عربستان سعودی خواستار خویشتنداری شد و هرگونه مشارکت نظامی خارجی در این بحران را مردود دانست.
ریاض که پس از سالها رقابت، بهتازگی روابط خود با تهران را تثبیت کرده است، برای جلوگیری از تشدید تنشها از مجاری دیپلماتیک با واشنگتن و ایران وارد تعامل شد.
گزارشها حاکی است که عربستان سعودی بهطور صریح به ایران اطلاع داده است که حریم هوایی و قلمرو این کشور در هیچ حمله احتمالی علیه آن مورد استفاده قرار نخواهد گرفت.
افزون بر این، مقامهای سعودی همتایان آمریکایی خود را نسبت به اقدام نظامی که به «پیامدهای شدید و معکوس» منجر شود، برحذر داشته و درباره تبعات قابل توجه آن برای امنیت منطقهای و ثبات اقتصادی هشدار دادهاند.
امارات عربی متحده و دیپلماسی پنهان
امارات عربی متحده در بحبوحه افزایش خصومتها رویکردی محتاطانه در پیش گرفت و در حالی که از دخالت آشکار پرهیز کرد، دیپلماسی پنهان را در پشت صحنه دنبال کرد. این امر تا حدی به این دلیل است که ایران بهشدت به تجارت با امارات متحده عربی، دومین شریک تجاری بزرگ خود، وابسته است و منافع اقتصادی دو طرف متقارن نیست.
بهتازگی، دونالد ترامپ، رئیس جمهوری ایالات متحده، دستور اعمال تعرفه اضافی ۲۵ درصدی بر کشورهایی را صادر کرده است که با ایران دادوستد میکنند و این اقدام روابط امارات و ایران را بیش از پیش پیچیده میکند.
اگرچه این دستور هنوز اجرایی نشده است، مقامهای اماراتی بهطور مداوم نگرانی خود را از تشدید تنشها ابراز کرده و خواستار احتیاط برای جلوگیری از اقداماتی شدهاند که میتواند امنیت خلیج فارس، ثبات اقتصادی و بازارهای انرژی را به خطر اندازد.
قطر
قطر در بحبوحه افزایش تنشها میان ایالات متحده و ایران، نقش دیرینه خود را بهعنوان میانجی منطقهای حفظ کرد. مقامهای قطری در کنار دیگر همتایان منطقهای خود مانند عربستان سعودی و عمان، بهطور فعال برای پیشبرد گفتوگو با هدف کاهش احتمال رویارویی که میتواند پیامدهای ویرانگری داشته باشد، تلاش کردهاند.
دوحه اعلام کرده است که هرگونه درگیری مسلحانه برای منطقه «فاجعهبار» خواهد بود و تمرکز تلاشهای دیپلماتیک خود را بر تقویت کانالهای باز ارتباطی با واشنگتن و تهران و همچنین میان این دو طرف قرار داده است.
به اینستاگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
در هفته دوم یا سوم ژانویه ۲۰۲۶، مجموعهای از تغییرات محسوس در پایگاههای نظامی آمریکا در نقاط مختلف خاورمیانه اعمال شد. به گفته منابع آمریکایی و منطقهای، شمار محدودی از نیروهای ایالات متحده به صورت موقت از پایگاه هوایی العدید در قطر که بزرگترین مرکز نظامی آمریکا در منطقه محسوب میشود جابهجا شدند.
مقامهای قطری با تایید این موضوع اعلام کردند این اقدام صرفا یک گام احتیاطی و محدود بوده و به هیچ وجه به معنای آغاز روند کاهش گسترده نیروها یا نشانهای از نزدیک بودن یک عملیات نظامی نیست.
مصر
مصر بهعنوان یکی از متحدان کلیدی ایالات متحده، همراه با کشورهایی مانند قطر، نقش مهمی در تلاشهای میانجیگرانه به رهبری آمریکا در ارتباط با مناقشه اسرائیل و حماس در غزه ایفا کرده است.
گزارشها حاکی است که قاهره در موضوع ایران نیز بهطور فعال در ابتکارهای دیپلماتیک مشارکت داشته و بر اهمیت خویشتنداری و گفتوگو تاکید کرده و نسبت به بیثباتی احتمالی خاورمیانه در صورت تشدید اقدامات نظامی هشدار داده است.
ترکیه
ترکیه نیز همسو با دیگر کشورهای منطقه، موضعی صریح و قاطع در مخالفت با هرگونه مداخله نظامی خارجی اتخاذ کرده است.
مقامهای دولت رجب طیب اردوغان، رئیس جمهوری ترکیه، اعلام کردهاند که آنکارا از وجود مشکلات و چالشهای داخلی در ایران آگاه است، اما بر این باور است که دخالت بیرونی، آنگونه که از سوی واشنگتن مطرح میشود، نهتنها راهحل نیست بلکه میتواند بحران را عمیقتر و پیچیدهتر کند.
آنکارا با هشدار نسبت به اینکه هرگونه اقدام نظامی خارجی میتواند خطر بروز بحرانهای گستردهتر در منطقه را در پی داشته باشد، بر ضرورت رسیدگی به مسائل ایران از طریق سازوکارهای داخلی و گفتوگو تاکید کرد و در همین راستا با نمایندگان ایران و ایالات متحده وارد تعاملات دیپلماتیک شد.
رهبران ترکیه اصرار دارند که تمرکز اصلی آنان بر جلوگیری از بیثباتی منطقهای در شرایط تداوم اعتراضها و تنشها در روابط آمریکا و ایران است.
اسرائیل
اسرائیل در قبال این تحولات سیاستی حسابشده اتخاذ کرده است. مقامهای اسرائیل کوشیدهاند اظهارات خود را در سطحی پایین و کنترلشده نگه دارند تا تهران موضع تلآویو را بهعنوان دخالت خارجی تعبیر نکند. با این حال، همزمان با این رویکرد محتاطانه، اسرائیل همانند آمریکا نیروهای مسلح خود را در وضعیت آمادهباش بالا نگه داشته است.
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، در اوایل ماه جاری میلادی هشدار داد که اگر ایران به اسرائیل حمله کند، با پاسخی روبهرو خواهد شد که «تاکنون نمونه آن را ندیده است».
این موضعگیری در چارچوب نگاه امنیتی اسرائیل قرار میگیرد که ایران را مهمترین و جدیترین تهدید علیه امنیت خود میداند.
عراق
در تحول جداگانهای، بغداد تایید کرد که نیروهای ایالات متحده از خاک عراق خارج خواهند شد. موضع رسمی دولت عراق این بود که این تصمیم در نتیجه مذاکرات دوجانبه و بر اساس نیاز این کشور به تقویت حاکمیت خود از طریق کاهش حضور نیروهای خارجی اتخاذ شده است.
مقامهای عراقی همچنین تصریح کردند که این اقدام واکنش مستقیم به بحران ایران نیست، بلکه تصمیمی است که برای آینده راهبردی بلندمدت کشور گرفته شده است.
این روند نشان میدهد که بحران کنونی در ایران از یک مساله صرفا داخلی عبور کرده و به چالشی فراگیر با ابعاد منطقهای و حتی فرامنطقهای تبدیل شده است.