بحث درباره موفقیت نظامهای حکومتی (دموکراسی، اقتدارگرایی و نظامهای ترکیبی) نهفقط یک دغدغه نظری، بلکه موضوعی است که مستقیماً با رفاه، آزادی و توسعه انسانی مردم آن سرزمین در ارتباط است.
امروزه میتوان میزان «موفقیت» یک نظام سیاسی را با ارزیابی شاخصهایی مانند وضعیت آزادیهای سیاسی و مدنی، توسعه انسانی، کیفیت حکمرانی، ثبات اقتصادی و مشارکت سیاسی در آن نظام سیاسی سنجید.
بحث درباره موفقیت نظامهای حکومتی (دموکراسی، اقتدارگرایی و نظامهای ترکیبی) نیز نهفقط یک دغدغه نظری، بلکه موضوعی است که مستقیماً با رفاه، آزادی و توسعه انسانی مردم آن سرزمین در ارتباط است.
بر همین اساس در این مطلب با تکیه بر دادههای معتبر بینالمللی، به مقایسه رایجترین نظامهای حکومت در جهان میپردازیم تا دریابیم کدام مدلها در عصر نوین عملکرد بهتری داشتهاند.
۱. وضعیت دموکراسی در نظامهای پادشاهی
در سال ۲۰۲۵ میلادی ۴۳ کشور از ۱۹۳ کشور مستقل جهان دارای نظام پادشاهی بودند که معادل حدود ۲۲ درصد از کل کشورهای جهان است.
نظامهای پادشاهی بهطور یکنواخت در سراسر جهان توزیع نشدهاند. در اروپا ۱۲ کشور با نظام پادشاهی، در قاره آسیا ۱۳ کشور، در قاره آمریکا و عمدتا در منطقه کارائیب ۹ کشور، در اقیانوسیه ۶ کشور و درنهایت در قاره آفریقا نیز ۳ کشور با نظام پادشاهی وجود دارد (۵ کشور از ۶ کشور پادشاهی اقیانوسیه، جزو «قلمروهای مشترکالمنافع» هستند و پادشاه بریتانیا رئیس کشورشان است).
نکته مهم این که پادشاهیهای اروپایی و اقیانوسیه تقریبا همگی پادشاهیهای «مشروطه و پارلمانی» محسوب میشوند؛ در حالی که بخش قابلتوجهی از پادشاهیها در قاره آسیا و آفریقا ماهیتی «اقتدارگرا» دارند.
پادشاهی مشروطه که با نام «پادشاهی محدود» نیز شناخته میشود، تفاوت بنیادین با «پادشای مطلقه» دارند. در یک نظام مبتنی بر پادشاهی مشروطه، شاه اقتدار خود را باید در چهارچوب قانون اساسی اعمال کند و نمیتواند به تنهایی برای کشور تصمیم بگیرد. در واقع، در پادشاهی مشروطه، پادشاه نماد «تداوم حکومت» و وحدت ملی است.
شاخصهای دموکراسی در نظامهای پادشاهی
بر اساس شاخصهای دموکراسی سال ۲۰۲۴ میلادی در جهان که توسط واحد تحقیقاتی اکونومیست (EIU) تهیه شده، پادشاهیهای مشروطه اروپایی مانند نروژ، سوئد، دانمارک، هلند و ژاپن همگی امتیاز بالای ۸.۸ از ۱۰ دارند و در گروه «دموکراسی کامل» قرار میگیرند.
در مقابل، پادشاهیهای مطلقه مانند نظام پادشاهی در عربستان سعودی، امتیاز زیر ۲ دارند و در دسته نظامهای «اقتدارگرا» طبقهبندی میشوند.
به این ترتیب میتوان گفت که یک نظام پادشاهی بهخودیخود نه مانع دموکراسی است و نه تضمین کننده آن؛ بلکه میزان قدرت دیگر نهادهای حاضر در جامعه از جمله احزاب و پارلمان است که میتواند وضعیت دموکراسی در آن کشور را تعیین کند.
ویژگیهای یک نظام مبتنی بر دموکراسی
شاخص (EIU) درباره دموکراتیکترین کشورهای جهان حاکی از آن است که در سال ۲۰۲۴ میلادی ۱۰ کشور نروژ، نیوزیلند، سوئد، ایسلند، سوئیس، فنلاند، دانمارک، ایرلند، هلند و لوکزامبورگ توانستهاند بیشترین امتیاز را در رتبهبندی کشورهای دارای بالاترین شاخص دموکراسی کسب کنند.
مهمترین ویژگی یک نظام دموکراتیک، به رسمیت شناختن آزادیهای مدنی شهروندان، اعطای آزادیهای سیاسی به آنها، حاکمیت قانون، برگزاری انتخابات آزاد، اجرای اصل تفکیک قوا و به رسمیت شناختن مشارکت شهروندان در اداره جامعه است.
در مقابل در رژیمهای اقتدارگرا، تمرکز قدرت در دست یک فرد یا یک گروه کوچک، منجر به ایجاد محدودیتهای گسترده در آزادیهای مدنی، سیاسی و قدرت مانور اقتصادی بخش بزرگی از شهروندان میشود.
نظامهای دموکراتیک دارای رشد پایدارتر، نوسانات اقتصادی کمتر و مقاومت بیشتر در مقابل بحرانهای اقتصادی هستند و حتی اگر در مقاطعی رشد سریع اقتصادی نداشته باشند، باز هم در میانمدت و بلندمدت عملکرد اقتصادی بهتری در مقایسه با نظامهای اقتدارگرا دارند. در مقابل، در نظامهای اقتدارگرا حتی اگر رشد اقتصادی بالایی وجود داشته باشد، این رشد اغلب با هزینههای اجتماعی، محدودیت آزادیها و فشار سیاسی همراه است.
شاخص توسعه انسانی (HDI) و سایر شاخصهای رفاه اجتماعی، در دموکراسیهای با نهادهای قوی بالاتر هستند و دادهها نشان میدهد که در کشورهایی که دموکراسیهای لیبرال تثبیتشده دارند، مردم از سطح بالاتر آموزش، بهداشت و امید به زندگی بهرهمندند.
اگرچه برخی مدافعان رژیمهای اقتدارگرا بر ویژگیهایی مانند تصمیمگیری سریع در این رژیمها تاکید دارند، اما دادهها نشان میدهند که در بلند مدت توسعه انسانی، آزادیهای سیاسی و رفاه اجتماعی در دموکراسیهای مختلط و لیبرال قویتر و پایدارتر هستند.
۲. نظام سیاسی جمهوری: شرط لازم و «نه کافی» برای دموکراسی
در حال حاضر حدود ۱۵۹ کشور در جهان عنوان «جمهوری» دارند که معادل حدود ۸۲ درصد از کل کشورهای جهان است.
اما آیا نظامهای جمهوری الزاما دموکراتیک هستند؟ پاسخ بر اساس دادههای آماری منفی است.
بر اساس گزارش واحد تحقیقاتی اکونومیست (EIU)، شاخص دموکراسی در برخی جمهوریها مانند آلمان، سوئیس، ایرلند و فنلاند امتیاز بالای ۸ است؛ اما برخی جمهوریها مانند چین، ایران، کره شمالی امتیاز زیر ۳ دارند.
به عبارت دیگر، اگرچه «جمهوری بودن» شرط لازم دموکراسی است، اما شرط کافی نیست. در نظامهای جمهوری، زمامدار کشور با رای مستقیم یا غیرمستقیم مردم انتخاب میشود و برای دوره محدود و معینی قدرت را در دست دارد.
نظامهای پارلمانی، یک ساختار غالب در دموکراسیهای موفق است. بررسی دادههای نظامهای حکومتی حاکی از آن است که بیش از ۵۵ درصد از کشورهای جهان، نوعی نظام پارلمانی (جمهوری یا پادشاهی پارلمانی) دارند و تقریبا همه دموکراسیهای دارای امتیاز بالای ۸ در شاخص EIU نیز دارای ساختار پارلمانی هستند.
نظامهای پارلمانی انعطافپذیری بیشتری در قبال تغییر دولت دارند و تمرکز قدرت اجرایی را نیز کاهش میدهند.
اما منظور از جمهوری پارلمانی سکولار چیست؟
در جمهوری پارلمانی سکولار، علاوه بر اینکه رئیس دولت از دل پارلمان برمیآید و رئیسجمهور نقش نمادین یا محدود دارد، دین نیز از قانونگذاری و ساختار قدرت جداست.
نظامهای پارلمانی سکولار، معمولا بالاترین سطح دموکراسی و ثبات را دارند و بیشتر کشورهای اروپای غربی با امتیاز دموکراسی بالا نیز دارای چنین ساختاری هستند.
۳. تنوع قومی و مذهبی و موفقیت نظامهای سیاسی
بررسی شاخصهای دموکراسی مطابق با دادههای جمع آوری شده توسط موسسه V-Dem حاکی از آن است که کشورهایی با تنوع قومی و مذهبی بالا، اگر دارای نظام پارلمانی و یک سیستم فدرالیسم یا تمرکززدایی باشند، از ثبات و سطح دموکراسی بالاتری برخوردار خواهند بود و احتمال تضمین حقوق برابر برای همه شهروندان در چنین نظامهایی بیشتر است.
در جوامع متکثر قومی و مذهبی، مدلهای مشارکتی و غیرمتمرکز بهطور معناداری موفقتر از نظامهای متمرکز اقتدارگرا بودهاند و کانادا، آلمان، سوئیس و تا حدودی هند از جمله کشورهای موفق در این موضوع هستند.
در مقابل، نظامهای متمرکز اقتدارگرا در جوامع متکثر از لحاظ قومی یا مذهبی، تنها در صورتی دوام میآورند که یک سیاست گسترده سرکوب را به اجرا بگذارند؛ مانند آنچه در ایران یا در عراق پیش از حمله آمریکا مشاهده شد.
کدام نظامهای سیاسی در جوامع متنوع، موفقتر بودهاند؟
دادههای دو موسسه V-Dem و Economist Democracy Index حاکی از آن است که کشورهای موفق با تنوع بالا معمولا دارای نظام پارلمانی (نه ریاستی متمرکز) هستند که منجر به توزیع قدرت در سطح جامعه همچنین فراهم آوری امکان ائتلاف و حذف منطق «برنده همهچیز را میبرد» است.
در واقع، تنوع قومی و مذهبی نه تهدیدی برای دموکراسی است و نه تضمینکننده آن؛ این کیفیت نهادهای اداره کننده جامعه است که سرنوشت آن را تعیین میکنند و نه ترکیب جمعیت.
دادهها همچنین حاکی از آن است که کشورهایی که دولت «بیطرف مذهبی» دارند، در اداره جوامع متنوع موفقتر هستند. در واقع در این جوامع «دین» حذف نمیشود بلکه «حکومت دینی» وجود ندارد.
درنهایت اینکه، تجربه جهانی نشان داده که موفقترین الگوی حکمرانی در دنیای امروز، نه یک نظام مشخص، بلکه ترکیبی از پارلمانگرایی، سکولاریسم حقوقی و تضمین حقوق اقلیتهاست.