هنوز مشخص نیست توافق احتمالی میان ایران و آمریکا چه زمانی و چگونه نهایی خواهد شد. جزئیات منتشرشده بر اساس اطلاعات دو مقام منطقهای و یک مقام آمریکایی است که به دلیل حساس بودن مذاکرات، به شرط ناشناس ماندن با آسوشیتدپرس گفتوگو کردهاند.
بهنظر میرسد که ایالات متحده و ایران در آستانه دستیابی به توافقی برای پایان دادن به جنگ و بازگشایی تنگه هرمز قرار دارند. دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا روز دوشنبه اعلام کرد که مذاکرات «بهخوبی در حال پیشرفت» است، اما همزمان هشدار داد اگر توافقی حاصل نشود، درگیریها از سر گرفته خواهد شد.
آگهی
آگهی
همزمان هیاتی ایرانی به ریاست محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی روز دوشنبه به قطر سفر کرد، هرچند هنوز روشن نیست چه موضوعاتی در این دیدارها مطرح خواهد شد. آقای قالیباف ماه گذشته نیز در پاکستان مذاکرات مستقیم و تاریخی با جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، انجام داده بود.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران گفته است اگرچه درباره «بخش بزرگی از مسائل» تفاهمهایی حاصل شده، اما همچنان کارهای زیادی باقی مانده است. او به خبرنگاران گفت: «اینکه گفته شود توافق در آستانه امضا قرار دارد، چیزی نیست که کسی بتواند ادعا کند.»
پایان جنگ
در ۱۲ هفتهای که از آغاز جنگ توسط آمریکا و اسرائیل با حملاتی که به کشته شدن علی خامنهای، رهبر پیشین و شماری دیگر از مقامهای ارشد ایران منجر شد میگذرد، تهران همواره تأکید کرده است که هر توافقی باید بر پایان جنگ در همه جبههها متمرکز باشد. این موضوع شامل لبنان نیز میشود؛ جایی که حزبالله، گروه مورد حمایت ایران، از دو روز پس از آغاز جنگ وارد درگیری با اسرائیل شد.
از ۷ آوریل آتشبسی شکننده برقرار مانده، هرچند حملات پراکنده پهپادی و موشکی علیه امارات متحده عربی و برخی تبادل آتشها در تنگه هرمز ادامه داشته است. دستیابی به آتشبسی پایدارتر میتواند مسیر عبور کشتیهای تجاری جهانی، از جمله حدود ۲۰ درصد نفت جهان را دوباره از طریق تنگه هرمز باز کند. همچنین امکان بازسازی زیرساختهای انرژی و دیگر زیرساختهای منطقه را فراهم خواهد کرد.
دو مقام منطقهای گفتند پیشنویس توافق شامل پایان جنگ میان اسرائیل و حزبالله و همچنین تعهد به عدم مداخله در امور داخلی کشورهای منطقه است که اشارهای به حمایت ایران از نیروهای نیابتی، از جمله حوثیهای یمن، حماس در غزه و گروههای مسلح شیعه در عراق دارد.
یکی از مقامهای منطقهای گفت آمریکا خواهان آن است که اسرائیل در لبنان برای پاسخ به آنچه «تهدید» تلقی میکند، آزادی عمل داشته باشد، اما ایران این موضوع را رد میکند. مقام آمریکایی نیز گفت توافق، حق اسرائیل برای اقدام علیه تهدیدهای فوری در چارچوب دفاع از خود را تضمین خواهد کرد.
بازگشایی تدریجی تنگه هرمز و معافیتهای تحریمی نفت ایران
اهداف اعلامشده آمریکا و اسرائیل در آغاز جنگ، نابودی برنامه هستهای ایران، محدود کردن برنامه موشکی و پایان دادن به حمایت تهران از نیروهای نیابتی بود.
اما کنترل ایران بر تنگه هرمز که پیش از جنگ مسیر اصلی کشتیرانی بینالمللی بود، بهسرعت به یکی از بزرگترین نگرانیهای جهانی تبدیل شد؛ زیرا صدها کشتی حامل نفت، گاز طبیعی، کود شیمیایی و دیگر کالاها متوقف شدند و این مسئله باعث جهش قیمتها در سطحی فراتر از منطقه شد.
بر اساس توافق در حال شکلگیری، تنگه هرمز بهتدریج بازگشایی خواهد شد؛ همزمان با آنکه آمریکا محاصره بنادر ایران را که از ۱۷ آوریل اعمال کرده بود، پایان میدهد. این محاصره توانایی ایران برای صادرات نفت و دستیابی به منابع مالی مورد نیاز اقتصاد بحرانزدهاش را محدود کرده بود.
یکی از مقامهای مطلع از مذاکرات گفت آمریکا به ایران اجازه خواهد داد از طریق معافیتهای تحریمی نفت خود را بفروشد. به گفته او، کاهش تحریمها و آزادسازی میلیاردها دلار از داراییهای بلوکهشده ایران در یک دوره ۶۰ روزه مورد مذاکره قرار خواهد گرفت.
ایران ذخایر اورانیوم غنیشده خود را کنار میگذارد
برنامه هستهای ایران و نگرانیهای بینالمللی درباره احتمال حرکت تهران به سمت تولید سلاح هستهای، محور اصلی تنشها بوده است. آمریکا و اسرائیل حتی عملیات نظامی بسیار پیچیدهای را برای نابودی ذخایر اورانیوم با غنای بالا بررسی کرده بودند.
طبق توافق احتمالی، ایران با کنار گذاشتن این ذخایر موافقت خواهد کرد. یکی از مقامهای دارای اطلاع مستقیم از مذاکرات گفت نحوه واگذاری این مواد در دوره ۶۰ روزه آینده مشخص خواهد شد. بخشی از مواد احتمالا رقیق و بخش دیگر به کشوری ثالث منتقل میشود. روسیه برای دریافت این مواد اعلام آمادگی کرده است.
یک مقام آمریکایی نیز دوره ۶۰ روزه را تأیید کرد و گفت اگر ایران ذخایر خود را واگذار نکند، هیچ کاهش تحریمی در کار نخواهد بود.
بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، گفت: «تمرکز مذاکرات بر پایان جنگ است و در این مرحله درباره جزئیات موضوع هستهای گفتوگو نمیکنیم.»
طبق گزارش آژانس بینالمللی انرژی اتمی، ایران ۴۴۰.۹ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰ درصد در اختیار دارد؛ سطحی که تنها یک گام فنی کوتاه با غنای ۹۰ درصد مورد نیاز برای تولید سلاح هستهای فاصله دارد.
ایران همواره تأکید کرده که حق «غیرقابل سلب» برای برخورداری از فناوری هستهای دارد و در عین حال میگوید برنامهاش صرفا صلحآمیز است. مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری ایران، روز یکشنبه به تلویزیون دولتی گفت تهران آماده است «به جهان اطمینان دهد که به دنبال سلاح هستهای نیست.»
چه موضوعاتی هنوز حلنشده باقی ماندهاند؟
ترامپ روز دوشنبه در شبکههای اجتماعی نوشت: «مذاکرات با جمهوری اسلامی ایران بهخوبی در حال پیشرفت است!»
او افزود: «یا این توافق برای همه عالی خواهد بود، یا اصلا توافقی در کار نخواهد بود؛ و در آن صورت بازگشت به میدان نبرد و تیراندازی، اما این بار بزرگتر و شدیدتر از همیشه، اتفاق خواهد افتاد و هیچکس چنین چیزی نمیخواهد.»
با وجود ادعاهای مطرحشده درباره پیشرفت مذاکرات، همچنان چندین مساله حلنشده باقی مانده است؛ از جمله اینکه آیا ایران اجازه غنیسازی اورانیوم خواهد داشت و در چه سطحی، و همچنین سرنوشت برنامه موشکی ایران که اسرائیل آن را تهدیدی جدی میداند، چه خواهد شد؟
در حالی که آمریکا و اسرائیل در آغاز جنگ امیدوار بودند اعتراضات داخلی در ایران به تغییر حکومت منجر شود، اکنون بهنظر میرسد هرگونه بحث درباره تغییر رهبری در تهران از دستور کار خارج شده است.
همچنین در اهداف اعلامشده قبلی ایران در مذاکرات، دیگر اشارهای به خروج نیروهای آمریکایی از منطقه یا پرداخت غرامت بابت خسارتهای جنگ دیده نمیشود.