قزاقستان میخواهد هوش مصنوعی فقط یک ابزار دیجیتال نباشد، بلکه به موتور تازه رشد اقتصادی، از دانشگاه ها و کارخانه ها تا انرژی و زیرساخت ها، تبدیل شود.
چت‌بات‌ها به تنهایی اقتصاد واقعی مبتنی بر هوش مصنوعی ایجاد نمی‌کنند. تحول واقعی زمانی رخ می‌دهد که هوش مصنوعی واقعا جزئی از شیوه کسب‌وکار مردم، تولید شرکت‌ها و تصمیم‌گیری دولت‌ها شود.
آگهی
آگهی
لی کای فو، بنیانگذار و مدیرعامل 01.AI و رئیس هیات مدیره شرکت سرمایه‌گذاری سینوویشن ونچرز، در گفت‌وگو با یورونیوز در پایتخت قزاقستان، آستانه، گفت: «مردم باید کم‌کم درک کنند که هوش مصنوعی اسباب‌بازی نیست. هوش مصنوعی فقط چت‌بات نیست.»
او افزود: «هوش مصنوعی باید به ابزاری تبدیل شود که مردم با آن امرار معاش می‌کنند. فقط در آن صورت است که این فناوری به اقتصاد دیجیتال مردم‌محور بدل می‌شود.»
این گذار از یک اقتصاد متعارف به اقتصادی مبتنی بر هوش مصنوعی محور بحث در مجمع AI & Digital Bridge بود که مقام‌های دولتی، شرکت‌های فناوری، سرمایه‌گذاران و کارشناسان را در آستانه گرد هم آورد.
قزاقستان میخواهد از هوش مصنوعی نه فقط برای نوسازی صنایع موجود، بلکه برای اصلاح بخش تولید صنعتی و حرکت به سمت حلقه‌های بالاتر زنجیره ارزش استفاده کند.
قاسم جومارت توقایف، رئیس‌جمهور قزاقستان، در سومین نشست شورای توسعه هوش مصنوعی که همزمان با این مجمع برگزار شد، گفت: «ارزش واقعی هوش مصنوعی در تقویت توانمندی‌های انسانی است.»
توقایف گفت: «رقابت دیگر به منابع طبیعی، سرمایه و بازارها محدود نیست و اکنون به سرعتی بستگی دارد که می‌توان بهره‌وری تولید را با آن افزایش داد.»
بخش فناوری اطلاعات قزاقستان همین حالا هم در حال گسترش در خارج از کشور است. صادرات خدمات فناوری اطلاعات سال گذشته از 860 میلیون یورو عبور کرد و راه‌حل‌های دیجیتال قزاقستانی اکنون در بیش از 100 کشور استفاده می‌شود.
ژسلان مادلیف، وزیر توسعه دیجیتال، گفت قزاقستان هر پنج لایه اقتصاد هوش مصنوعی را توسعه می‌دهد؛ از زیرساخت انرژی، تراشه‌ها و پلتفرم‌های ابری گرفته تا مدل‌های زبانی و کاربردهای عملی.
مادلیف گفت: «بیشترین ظرفیت قزاقستان را در هوش مصنوعی کاربردی می‌بینیم؛ در خلق و توسعه راه‌حل‌هایی که بهره‌وری اقتصاد و کسب‌وکار را بالا می‌برد و کیفیت زندگی روزمره مردم را بهبود می‌دهد.»
به گفته او، بازار بالقوه این حوزه بسیار بزرگ است و برآوردها نشان می‌دهد بازار قابل‌دسترس جهانی هوش مصنوعی بیش از 43 تریلیون یورو ارزش دارد.
هوش مصنوعی و خطوط تولید
گزارش توسعه صنعتی سازمان ملل در سال 2026 هوش مصنوعی را یکی از پنج ابرروند تحول‌آفرینی می‌داند که اقتصاد جهانی را دگرگون می‌کند.
این موضوع برای قزاقستان اهمیت دارد زیرا این کشور می‌کوشد وابستگی خود را به مواد خام کاهش دهد و سهم تولید با ارزش افزوده بالا را افزایش دهد.
به گفته توقایف، تولید صنعتی قزاقستان در هشت ماه نخست سال جاری به حدود 90 میلیارد یورو رسید و بخش تولید صنعتی در این مدت 8.4 درصد نسبت به سال قبل رشد کرد.
اما حفظ این روند رشد تنها با افزایش حجم تولید ممکن نخواهد بود.
توقایف گفت: «برای تداوم نرخ‌های بالای رشد اقتصادی باید بهره‌وری نیروی کار را افزایش دهیم، پایه صنعتی را نوسازی کنیم و تولید کالاهای با ارزش افزوده بالا را گسترش دهیم.»
هوش مصنوعی می‌تواند با کمک به مهندسان در تصمیم‌گیری دقیق‌تر، خودکارسازی فرایندها و ارائه اطلاعات لحظه‌ای درباره تولید به مدیران، شرکت‌ها را در رسیدن به این اهداف یاری کند.
توقایف در نشست شورای توسعه هوش مصنوعی به دولت دستور داد فهرستی از شرکت‌ها را برای تحول جامع مبتنی بر هوش مصنوعی مشخص کند، گذار از طرح‌های آزمایشی به کاربردهای تجاری را تسریع کند، پایگاه‌های داده صنعتی بسازد و ریسک سرمایه‌گذاران را کاهش دهد.
ساختن نیروی انسانی پشت فناوری
اما زیرساخت هوش مصنوعی به تنهایی اقتصاد مبتنی بر هوش مصنوعی ایجاد نمی‌کند. قزاقستان به افرادی نیاز دارد که بتوانند این فناوری را توسعه دهند و به کار بگیرند.
لی کای فو معتقد است ترس از نابودی مشاغل توسط هوش مصنوعی، یک تغییر مهم‌تر را نادیده می‌گیرد: کارگرانی که یاد بگیرند چگونه به‌طور موثر از هوش مصنوعی استفاده کنند نسبت به کسانی که این مهارت را ندارند برتری پیدا خواهند کرد.
او گفت: «مردم همیشه می‌پرسند چطور می‌توانم شغل پیدا کنم، هوش مصنوعی شغل من را می‌گیرد. این طور نیست، چون کسی که بلد است از هوش مصنوعی استفاده کند بیشترین درآمد را خواهد داشت.»
این نگاه اکنون وارد نظام آموزشی قزاقستان شده است.
در جریان این مجمع، دانشگاه پژوهشی قزاق هوش مصنوعی (QAIRU) به عنوان نخستین دانشگاه پژوهشی تخصصی کشور در حوزه هوش مصنوعی و نخستین دانشگاه مجهز به هوش مصنوعی در آسیای میانه آغاز به کار کرد.
توقایف گفت: «دانشگاه پژوهشی قزاق هوش مصنوعی قرار است نه تنها به مرکزی برای آموزش متخصصان بسیار ماهر تبدیل شود، بلکه به یکی از مراکز پیشرو در پژوهش‌های کاربردی بدل شود. کل برنامه پژوهشی این دانشگاه باید مستقیما با نیازهای عملی توسعه اقتصادی هماهنگ باشد.»
این دانشگاه از اول سپتامبر فعالیت خود را با 528 دانشجوی مقطع کارشناسی و کارشناسی ارشد آغاز کرده است. برنامه‌های دانشگاه حوزه‌هایی مانند یادگیری ماشین، هوش مصنوعی فیزیکی، هوش مصنوعی صنعتی و سامانه‌های هوشمند، مهندسی و امنیت سامانه‌های هوش مصنوعی، سامانه‌های هوشمند بدون سرنشین هوایی و حقوق دیجیتال را پوشش می‌دهد.
دانشجویان در طول دوره تحصیل نیز از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند؛ از انجام تکالیف و حضور در کلاس‌ها گرفته تا برنامه‌ریزی درسی و پایش پیشرفت تحصیلی.
چالش زیرساخت
با این همه، جاه‌طلبی‌های قزاقستان با چالش‌هایی روبه‌رو است که فراتر از حوزه آموزش می‌رود.
پژوهشی که مرکز شکوفایی و کارآفرینی کوئو شارپر در ام‌آی‌تی (MIT KSC) انجام داده، میزان آمادگی برای پذیرش هوش مصنوعی را در چهار کشور آسیای میانه و جمهوری آذربایجان بررسی کرده است؛ از جمله در حوزه تنظیم‌گری، زیرساخت، سرمایه انسانی، برنامه‌های دانشگاهی و میزان استفاده بخش خصوصی. پژوهشگران در این مطالعه با 650 استارتاپ و 130 شرکت مصاحبه کردند.
در این منطقه حمایت سیاسی از هوش مصنوعی بالاست اما دسترسی به زیرساخت‌های حیاتی همچنان محدودیت مهمی به شمار می‌رود.
شمیل ابراهیموف، مدیر پژوهش MIT KSC، گفت: «می‌بینیم که آسیای میانه با سرعت در حال ساخت زیرساخت‌های خود برای هوش مصنوعی است. اراده سیاسی قوی همراه با تامین مالی برای زیرساخت و برنامه‌های دانشگاهی هوش مصنوعی وجود دارد. اما در عین حال با محدودیت‌های جدی روبه‌رو هستیم، مثل دسترسی به تراشه‌ها.»
با رشد تقاضا برای مراکز داده، برق می‌تواند به گلوگاه دیگری تبدیل شود.
او گفت: «یکی از محدودیت‌های اصلی، کمبود برق در منطقه است. بیشتر کشورهای منطقه با این دوگانه روبه‌رو هستند که ظرفیت برق را صرف ساخت مراکز داده کنند یا آن را به مصرف عمومی اختصاص دهند.»
این مساله بعد فیزیکی رقابت در حوزه هوش مصنوعی را نشان می‌دهد. الگوریتم‌ها اگرچه دیجیتال‌اند، اما به تراشه‌ها، مراکز داده، زیرساخت ابری و مقادیر زیادی برق مطمئن وابسته‌اند.
از مجمع تا تحول اقتصادی
ابعاد برگزاری AI & Digital Bridge نشان‌دهنده تمرکز فزاینده قزاقستان بر این بخش است. این مجمع حدود 25 هزار بازدیدکننده، 300 سخنران و نزدیک به 200 استارتاپ و شرکت فناوری اطلاعات را جذب کرد و 62 تفاهم‌نامه و توافق در آن به امضا رسید.
این رویداد بخشی از برنامه «ماه هوش مصنوعی» بود که از 23 سپتامبر تا 23 اکتبر ادامه دارد و شامل جوایز AI & Digital Bridge 2026 و مرحله نهایی رقابت Astana Hub Battle است. چهار استارتاپ هر کدام 21 هزار و 500 یورو جایزه گرفتند و سایر شرکت‌کنندگان نیز موفق به جذب سرمایه‌ای تا سقف 170 هزار یورو شدند.
با این حال، اهمیت واقعی این مجمع فراتر از قراردادها و اعلام خبرهاست.
قزاقستان می‌کوشد هوش مصنوعی را از یک بخش فناورانه به زیرساختی اقتصادی تبدیل کند؛ زیرساختی که بتواند بهره‌وری را افزایش دهد، صنعت را تقویت کند، کسب‌وکارهای جدید بسازد و شیوه کار مردم را تغییر دهد.
موفقیت این راهبرد کمتر به تعداد پروژه‌های هوش مصنوعی که در کشور آغاز می‌شود بستگی دارد و بیشتر به این که این فناوری‌ها تا چه حد وارد کارخانه‌ها، کسب‌وکارها، دانشگاه‌ها و زندگی روزمره مردم شود.