خاکسپاری راتکو ملادیچ، جنایتکار جنگی صربهای بوسنی، با حضور هزاران نفر و چند وزیر در بلگراد، واکنش شدید اتحادیه اروپا را برانگیخت. با وجود هشدارهای بروکسل درباره مغایرت تجلیل از مجرمان جنگی با ارزشهای اروپایی، مقامات صربستان با ادای احترام رسمی، عملاً به این درخواستها بیتوجهی کردند.
راتکو ملادیچ، فرمانده صربهای بوسنی که یک دادگاه سازمان ملل او را به نسلکشی، جنایت جنگی و جنایت علیه بشریت محکوم کرده بود، روز دوشنبه در بلگراد و در برابر جمعیتی چند هزار نفره به خاک سپرده شد؛ این مراسم در حالی برگزار شد که هشدارهای اخیر بروکسل درباره عدم تجلیل از او همچنان از سوی دولت صربستان نادیده گرفته شد.
آگهی
آگهی
پیش از خاکسپاری، پیکر ملادیچ از صبح دوشنبه در کلیسای ارتدوکس صرب سنت لوک در بلگراد برای ادای احترام عمومی قرار داده شده بود و هزاران نفر، با وجود محکومیت او به بزرگترین کشتار خونین در خاک اروپا از زمان جنگ جهانی دوم، زودهنگام برای تجلیل از وی به آنجا رفتند.
کلاه افسر یگان نظامی و شمشیر او روی تابوت قرار داشت و مردانی با لباس نظامی دو سوی آن ایستاده بودند و نشانهای افتخار او نیز به نمایش گذاشته شده بود.
در میان حاضران، سربازان سابقش با یونیفرم نظامی و جوانانی دیده میشدند که بنرهایی با تصویر او و پرچمهای صربستان و واحد اکثرا صربِ بوسنیاییِ جمهوری صربسکا را حمل میکردند و صدها نفر از هواداران فوتبال نیز به جمع همراهان تشییع جنازه تا گورستان کوشوتنیاک پیوستند.
هنگامی که سربازان تابوت ملادیچ را حمل میکردند، جمعیت دست زد، صدای شلیکهای تشریفاتی طنینانداز شد و ارکستر نظامی موسیقی نواخت.
پاتریارک پرفیریه، رهبر کلیسای ارتدوکس صرب که مراسم خاکسپاری را برگزار کرد، گفت نام ملادیچ «به شکلی عمیق در یاد و دعاهای» ارتدوکسهای صرب که «احساس قدرشناسی عمیقی نسبت به او دارند و آن را در دل خود حفظ میکنند» باقی خواهد ماند.
هرچند پیشتر اعلام شده بود که هیچ مقام در حال انجام وظیفهای در این مراسم حضور نخواهد داشت، وزیران دادگستری، فرهنگ، دفاع و سرمایهگذاریهای عمومی صربستان برای ادای احترام آمدند و در کنار آنها، الکساندر بوتسان خارچنکو سفیر روسیه در صربستان و دانیلو، پسر آلکساندر ووچیچ رئیسجمهور صربستان نیز حضور داشتند. نمایندگان سیاسی صربهای بوسنیایی هم در مراسم بودند.
در حالی که ترتیب رسمی مراسم خاکسپاری را خانواده ملادیچ داده بودند، دولت صربستان هفته گذشته هواپیمایی برای انتقال پیکر او به بلگراد فرستاد؛ در این پرواز نناد وویچ، وزیر دادگستری، نیز حضور داشت که ابتدا اعلام کرده بود صربستان به ملادیچ «تمامی افتخارات نظامی و دولتی» را اعطا خواهد کرد؛ تصمیمی که ووچیچ بعدها آن را تعدیل کرد.
پس از ورود پیکر، سربازان تابوت ملادیچ را که در پرچم ملی پیچیده شده بود تا یک خودروی ون زرشکیِ بدون نشان حمل کردند و این خودرو سپس با اسکورت پلیس در بزرگراه اصلی بلگراد حرکت داده شد.
روز شنبه نیز یک مراسم یادبود نظامی در یکی از مکانهای رسمی ارتش صربستان برگزار شد که دولت اعلام کرد آن را انجمن ژنرالهای بازنشسته سازماندهی کرده است.
افتخارات نظامی یا بدون افتخارات؟
مقامات پیشتر گفته بودند که ملادیچ با افتخارات نظامی یا دولتی به خاک سپرده نخواهد شد؛ نه شلیک توپخانهای و نه حضور تشریفاتی نیروهای نظامی در کار خواهد بود و با وجود درخواستهایی در این باره، او در «کوچه بزرگان» یا «کوچه شهروندان برجسته» دفن نخواهد شد.
با این حال به گفته مارکو میلوساولیویچ، رئیس بخش پژوهش و کنشگری در ابتکار جوانان برای حقوق بشر، اگرچه خود مراسم خاکسپاری ملادیچ خصوصی است و خانواده آن را سازماندهی کرده، اما تشریفات پیرامون آن و مشارکت نهادها و نمایندگان دولتی در عمل به معنای اعطای افتخارات دولتی است؛ اقدامی که به گفته میلوساولیویچ با قوانین صربستان مغایرت دارد.
میلوساولیویچ به یورونیوز گفت: «پس از محکومیت، درجه نظامی خود را از دست داد و همراه با آن حق هرگونه افتخار دولتی یا نظامی را نیز از دست داد؛ اما همان طور که در عمل میبینیم، در صربستان همیشه قواعد واحدی اجرا نمیشود.»
میلوساولیویچ یادآور شد که یکی از برگزارکنندگان مراسم خاکسپاری ملادیچ، سوتوزار آندریچ، همکار او در دوران جنگ است که به ارتکاب جنایت جنگی مظنون بوده و برای چندین کیفرخواست کیفری، از جمله دستور اخراج بوسنیاکها از شرق بوسنی در سال ۱۹۹۲، تحت تعقیب قرار دارد.
او توضیح داد: «این موج بزرگداشت راتکو ملادیچ بیتردید به افرادی مانند او که هنوز آزاد هستند این پیام را میدهد که با وجود شواهد موجود، هرگز به خاطر جنایتهای جنگی پاسخگو نخواهند شد.»
به باور میلوساولیویچ، بلگراد با تجلیل عملی از ملادیچ خود را در معرض شکایت احتمالی به دلیل نقض کنوانسیون حقوق بشر سازمان ملل قرار داده است؛ کنوانسیونی که پیشتر در نقاط دیگر نیز با موفقیت مبنای اقامه دعوا بوده است.
او گفت: «جانبهدربردگان و خانوادههای قربانیان جنایتهایی که ملادیچ به خاطر آنها محکوم شده میتوانند به استناد اصل عدم تبعیض، صربستان را در دادگاه حقوق بشر اروپا تحت پیگرد قرار دهند و چندین پرونده از خانواده قربانیان در ووکووار و کوزوو وجود دارد که برای دریافت غرامت در دادگاههای داخلی صربستان طرح دعوا کردهاند.»
«فوران احساسی»
صربستان که کشور نامزد عضویت در اتحادیه اروپا است، به دلیل تجلیل از ملادیچ پس از مرگ او با انتقادهای شدیدی روبهرو شده است.
مارتا کوس، کمیسر گسترش اتحادیه اروپا، در اعتراض سفر پیشرو به صربستان را لغو کرد و گفت: «تجلیل و بزرگداشتی که پیرامون مرگ او شکل گرفته با ارزشهایی که مسیر عضویت در اتحادیه اروپا بر آنها بنا شده، ناسازگار است.»
سخنگوی کمیسیون اروپا روز دوشنبه در بیانیهای گفت: «هرگونه تجلیل از جنایتکاران جنگی، انکار نسلکشی و بازنویسی تحریفآمیز تاریخ در تضاد با بنیادیترین ارزشهای اروپایی است و جایی در اتحادیه اروپا یا کشورهای نامزد عضویت در آن ندارد.»
در این بیانیه همچنین تاکید شده است: «آشتی و روابط حسن همجواری در غرب بالکان همچنان در مرکز تلاشها برای ساختن آیندهای مشترک قرار دارد.»
ووچیچ که شخصا در مراسم خاکسپاری حاضر نشده بود، این رویداد را «فوران احساسی» توصیف کرد و گفت «این موضوع هیچ ارتباطی با این ندارد که ووچیچ چیزی را اجازه داده باشد یا نه.»
بلگراد که در جریان جنگ در کشور همسایه از نیروهای صرب بوسنی حمایت میکرد، همچنان در قبال نقش خود در زمان جنگ سرسخت باقی مانده و بارها غرب را به جانبداری ضدصربی متهم کرده است.
ووچیچ گفت: «ما ۳۰، ۴۰ سال است که تحت تعقیب و آزار بودهایم... هر اتفاقی که بیفتد، همیشه مقصر شناخته میشویم. مردم دیگر این را تحمل نخواهند کرد.»
به گفته میلوساولیویچ از ابتکار جوانان برای حقوق بشر، فوران احساسیای که ووچیچ از آن سخن گفت اتفاقی رخ نداده است.
میلوساولیویچ گفت: «در دهههای گذشته، به ویژه در دوران فراری بودن او، اسطورهای از ملادیچ شکل گرفت؛ نه فقط به عنوان یک فرمانده بزرگ نظامی، بلکه به عنوان کسی که نماد مقاومت در برابر غرب ریاکار است؛ غربی که خود نیز مرتکب جنایتهای جنگی شده است. به این ترتیب ملادیچ به نمادی علیه ناتو و علیه اتحادیه اروپا تبدیل شد؛ نمادی کارآمد برای بازنمایی آسیبهای جمعی.»
شبزندهداریها، دیوارنگارهها و مشعلها
جنگ نزدیک به چهار ساله بوسنی که پس از اعلام استقلال این جمهوری سابق یوگسلاوی در سال ۱۹۹۲ آغاز شد، پیش از آنکه در سال ۱۹۹۵ با توافق صلحی که با میانجیگری آمریکا حاصل شد پایان یابد، بیش از ۱۰۰ هزار کشته و حدود ۲ میلیون آواره و پناهجو بر جای گذاشت.
ملادیچ به دلیل سازماندهی نسلکشی بیش از ۸ هزار مرد و پسر بوسنیاک در سربرنیتسا در ژوئیه ۱۹۹۵ و همچنین محاصره چندین ساله سارایوو محکوم شد؛ جایی که نیروهای او از تپههای اطراف، هر روز شهروندان پایتخت بوسنی را زیر آتش خمپاره و تیراندازی تکتیراندازها میگرفتند.
از زمان اعلام خبر مرگ او در لاهه در ۲۷ اوت، هوادارانش شبزندهداری برگزار کرده، دیوارنگارههای تازهای از او را در بلگراد نقاشی کرده و به افتخارش مشعل برافروختهاند.
هواداران تیم ستاره سرخ بلگراد شامگاه یکشنبه در جریان یک مسابقه فوتبال در پایتخت صربستان، تصویر بزرگی از ملادیچ و عبارتی اشارهکننده به اعدام دستهجمعی هزاران نفر در سربرنیتسا را به نمایش گذاشتند و نام او را سر دادند.
صربستان از پذیرش این که در سربرنیتسا نسلکشی رخ داده است خودداری کرده و به جای آن، اعدام دستهجمعی هزاران نفر را «جنایتی هولناک» میخواند.
بلگراد سال گذشته یک جنایتکار جنگی محکومشده دیگر، نبویشا پاوکوویچ رئیس پیشین ستاد ارتش را با تمامی افتخارات نظامی در گورستانی ویژه افراد برجسته به خاک سپرد.
دادگاه کیفری بینالمللی برای یوگسلاوی سابق پاوکوویچ را به دلیل جنایتهای جنگی و جنایت علیه بشریت در جریان جنگ کوزوو در سالهای ۱۹۹۸ تا ۱۹۹۹ به ۲۲ سال زندان محکوم کرد.