در بازل شناگران عصرها خود را با جریان رودخانه تا خانه میسپارند، اما در بسیاری رودخانههای آلمان شنا ممنوع است، با آنکه راین در این کشور هم جاری است. چرا دو کشور چنین متفاوت برخورد میکنند؟
دمای هوا در بازل ۳۲ درجه است. روی پل مردم بستنی میخورند و زیر پل هر از گاهی شناگرانی دیده میشوند که خود را به جریان رود راین میسپارند. چون در بازل شنا کردن در رودخانه مجاز است، با وجود رفتوآمد کشتیهای باری بینالمللی و دیگر فعالیتهای تفریحی.
آگهی
آگهی
تیم ادلر به یورونیوز توضیح میدهد: «بخشی از رودخانه در محدوده مرکز شهر با بویهها علامتگذاری شده است.» در اینجا شناگران، شهروندانی که برای تفریح به رود میآیند و کشتیهای عبوری شانهبهشانه در کنار هم حضور دارند. تیم ادلر از بنیانگذاران انجمن «فلوسباد برلین» است؛ انجمنی که میخواهد رود شپره در برلین را برای شنا «قابل استفاده» کند. او اخیرا در Swimmable Cities European Forum در بازل شرکت کرده بود. هدف این شبکه آن است که آبراهههای شهری دوباره در دسترس مردم قرار گیرد و آنقدر پاک شود که بتوان در آنها شنا کرد.
ادلر میگوید در بازل این ایده سالهاست به واقعیت تبدیل شده و حتی «یکی از ویژگیهای اصلی شهر» به شمار میرود. این شهر سوئیسی به نوعی مکهِ شنا در رودخانه در کلانشهرها محسوب میشود. کنرادین کرامر، رئیس دولت ایالتی بازل، نیز به شبکه SRF میگوید: «راین برای بسیاری از کسانی که اینجا زندگی و کار میکنند، بخش مهمی از زندگی روزمره است.»
شنا در رودخانه موهبتی طبیعی نیست
اواسط اوت حدود ۴۵۰۰ نفر پیشقدم شدند. تیم ادلر هم در شنا در راین شرکت کرد؛ رویدادی سالانه در بازل. مسیر شنا، به طول حدود دو کیلومتر، از کلاینبازل در جهت جریان رود تا پل یوهانیتِر ادامه دارد. کریستوف بوسهارت، رئیس بخش بازاریابی شهری بازل، در گفتوگو با SRF توضیح میدهد که شنا ایمن در این رودخانه با اتکا به مقررات روشن و اطلاعرسانی خوب امکانپذیر شده است.
تنها داشتن آب پاک کافی نیست. بوسهارت به این رسانه سوئیسی میگوید: «دوشها، پلهها، نقاط ورود به آب، طرحهای نجات و مقررات روشن هم به همان اندازه اهمیت دارند.» به گفته او، زیرساختهای حاشیه راین در بازل طی سالها بهطور هدفمند گسترش یافته است.
شناگران در رود راین در بازل.شناگران در رود راین در بازل.
در پی یک آتشسوزی بزرگ در سال ۱۹۸۶ در انبار یک کارخانه شیمیایی در بازل، نهتنها مواد شیمیایی بلکه چندین تُن آبِ آلوده به مواد سمیِ حاصل از عملیات اطفای حریق وارد راین شد. نتیجه، یک فاجعه زیستمحیطی بود و در پی آن بازاندیشی درباره اینکه رودخانه در آینده چگونه باید مورد استفاده قرار گیرد. بازل بهطور تصادفی صاحب راینی پاک و قابل شنا نشده، بلکه دههها برای آن برنامهریزی و کار کرده است. ادلر نیز میگوید: «این چیزی است که میتوان با تغییرهای پیگیرانه و متمرکز به دست آورد.»
چرا راین در بازل قابل شناست اما در کلن و دوسلدورف نه
ادلر، که میکوشد امکان شنا را در رود شپرهِ برلین هم فراهم کند، ریشه مشکل را در شیوه برخورد با آبراههها میبیند. او میگوید: «مهمترین پیششرطی که در بازل وجود دارد، نه کیفیت آب، نه وضعیت ساحل، بندرها و تاسیسات، بلکه آمادگی است برای اینکه به مردم اجازه داده شود رودخانه را بهطور مسئولانه و بر اساس تشخیص خودشان استفاده کنند.»
زیرا در بازل هم همه میدانند که راین جریانهای بسیار قوی دارد و بهعنوان یک رودخانه تند، خطرهایی در بر دارد. شهرداری و انجمن سوئیسی نجات غریق (SLRG) شاخه بازل، نقشههایی در اختیار مردم میگذارند که در آنها بخشهای امن مشخص شده است.
در وبسایت (منبع به زبان آلمانی) شهر بازل میتوان اطلاعاتی درباره ارتفاع آب و دمای آن پیدا کرد. توصیه شده است که دمای آب دستکم ۱۸ درجه سانتیگراد باشد، همیشه همراه با فرد دیگری شنا شود و از محدودههای مشخصشده برای شنا خارج نشوند. در بازل کاملا آگاهند که شنا در رودخانه با خطر همراه است.
شناگران در رودخانه با کیسههای شناور موسوم به «ویکلفیش» همراه آب حرکت میکنند.شناگران در رودخانه با کیسههای شناور موسوم به «ویکلفیش» همراه آب حرکت میکنند.
ادلر معتقد است: «کارِ مدیریت شهری و سیاست این نیست که مردم را بهطور مطلق از این خطرها دور نگه دارد، بلکه باید شرایطی فراهم کند که بتوان با این خطرها بهنحوی متناسب روبهرو شد.» به نظر او، اطلاعات دقیق و مقررات روشن گزینهای بهتر از ممنوعیت کامل است.
بازل در نقطه اتصال سه کشور سوئیس، فرانسه و آلمان قرار دارد و راین در اینجا حتی مرز مستقیم میان آنهاست. ادلر به یورونیوز میگوید: «اگر از بازل چند صد متر دیگر شنا کنید، وارد فرانسه میشوید؛ آنجا شنا ممنوع است و آنسوی رود در آلمان هم ممنوع است.» با وجود اینکه رودخانه همان است، برداشت و برخورد با آن متفاوت است.
چرا طرح شنا در رودخانه در آلمان ناکام مانده است؟
در آلمان، راین هنوز فرسنگها با تبدیل شدن به یک «استخر عمومی بزرگ» فاصله دارد. حدود ۵۰۰ کیلومتر شمالتر از بازل، شهر کلن قرار دارد. در اینجا و در شهر همسایه، دوسلدورف، شنا و آبتنی در راین در تمام محدوده شهری بهشدت ممنوع است و در صورت تخلف، جریمههایی تا سقف ۱۰۰۰ یورو در نظر گرفته شده است.
این ممنوعیتها در کلانشهرها از اواخر تابستان گذشته، یعنی ۲۰۲۵، اجرایی شده است. شهرداری کلن آن را با تعدادی زیاد از حوادث مرگبار هنگام شنا توجیه میکند. در توضیح شهرداری آمده است: «راین پیش از هر چیز به این دلیل خطرناک است که گردابها و جریانهای مکنده آن دیده نمیشوند؛ جریانهایی که از جمله بر اثر عبور کشتیها ایجاد میشود.» دوسلدورف و دیگر شهرهای حاشیه راین نیز همین ممنوعیت را اعمال کردهاند.
با این حال، ادلر این پرسش را مطرح میکند که چرا اصلا شنا کردن تا این اندازه خطرناک است. بهویژه در مورد راین، که بهطور خاص به کشتیرانی اختصاص داده شده و بستر رود در بخشهایی دستکاری شده است. برای این منظور، سازههایی موسوم به «بونه» یا «کریب» ساخته شده؛ سکوهای شنی یا دیوارهای سنگی که به داخل آب پیشروی میکنند. درست در همین نقاط جریانهایی شکل میگیرد که آب را به سمت مسیر اصلی کشتیرانی میکشد.
ادلر هشدار میدهد: «اگر کسی از روی یکی از این بونهها که در آب قرار دارد سقوط کند، خودبهخود وارد منطقهای میشود که در آن گردابهای مرگبار جریان دارد.» او وضعیت را «بسیار فوقالعاده خطرناک» توصیف میکند و در کوتاهمدت ممنوعیت شنا را قابلقبول میداند. اما در بلندمدت علیه آن استدلال میکند: «مسئله اینجاست که این بونهها که از آسمان نیفتادهاند.»
در آلمان کشتیرانی اولویت دارد
ادلر توضیح میدهد: «در درجه اول با نوعی مدیریت شهری روبهرو هستیم که در بخشهای مرکزی شهر، رودخانه را فقط بر اساس اصول بهینهسازی کشتیرانی شکل میدهد.» به گفته او، راین در بسیاری از کلانشهرهای آلمان برای شنا مناسب نیست، چون صرفا با نگاه اقتصادی طراحی شده است.
او میگوید: «این یک رسوایی است که این ممنوعیتها با هیچ الزام و برنامهای برای بهبود وضعیت همراه نشده است.» از نظر ادلر، خودِ ممنوعیت شنا مشکل اصلی نیست، بلکه مسئله این است که ابتدا شرایط خطرناک در حاشیه رود ایجاد شده و بعد تنها شنا کردن ممنوع اعلام شده است.
به باور او، باید ممنوعیت همراه با تعهداتی متوجه متولیان راین، یعنی دولت فدرال، اعلام میشد. ادلر خطاب به دولت میگوید: «شنا را فعلا باید ممنوع کنیم، اما ای دولت فدرال، در پنج سال آینده باید ساحل را چنان بازطراحی کنی که دوباره بتوانیم مردم را به آنجا راه بدهیم.»
واقعیت این است که در محدوده شهری کلن، پیشتر چندین محل شنا وجود داشته است. شهرداری توضیح داده است: «گزارش مدیریت شهری برای سال ۱۹۱۳ در کلن در مجموع شش مجموعه شنا در خشکی، پنج مجموعه شنا در رودخانه و یک ساحل شنی را ثبت کرده است.» در آن زمان، بخشهایی که اجازه شنا در آنها داده میشد، جدا و ایمنسازی میشدند. امروز نیز شهر بهدنبال فضاهایی است که بتوان در آنها استثناهایی قائل شد. بررسی این گزینهها مدتی طول خواهد کشید.
ساختاری تاریخی، امروز تقریبا بدون تغییر
نزاع میان کشتیرانی، مدیریت رودخانه زیر نظر وزارت فدرال حملونقل و مطالبه اجتماعی برای استفاده از رود بهعنوان محل شنا در برلین نیز وجود دارد. ادلر بهویژه در این شهر، ممنوعیت شنا را بهشدت نقد میکند و میگوید: «رود شپره در برلین دیگر مدتهاست برای حملونقل استفاده نمیشود، بلکه در اصل برای لذت بردن از منظره و فضاست.»
به گفته او، شپره و کانال شپره با تصور نادرستی مدیریت میشوند؛ این تصور که آنها در وهله اول مسیر کشتیرانی هستند. در این رودها ممنوعیت کلی شنا برقرار است. شپره همچنان یک آبراهه فدرال است و کشتیهای باری هم در آن رفتوآمد میکنند اما در بخشهای مرکزی برلین، حملونقل کلاسیک کالا نقش نسبتا کوچکی دارد و امروز عمدتا کشتیهای مسافری و تفریحی چهره رود را تعیین میکنند.
انجمن «فلوسباد برلین» برای امکان شنا کردنِ ایمن در رود شپره تظاهرات میکند.انجمن «فلوسباد برلین» برای امکان شنا کردنِ ایمن در رود شپره تظاهرات میکند.
سنای برلین، برای نمونه، اعلام کرده است که کشتیرانی مسافری حدود ۶۰ درصد از انتشار CO₂ در کشتیرانی داخلی شهر را به خود اختصاص میدهد. از نظر ادلر، وقتی بخش قابلتوجهی از استفاده امروز از رود محلی و توریستی است، این پرسش مطرح میشود که آیا باید شپره همچنان با همان اولویتهایی مدیریت شود که یک مسیر مهم حملونقل باری در سطح ملی.
ادلر میگوید: «ممنوعیت کلیای که در برلین وجود دارد، هرگونه طرح، ابتکار و پیشرفت مثبت در وضعیت این آبراهه را سد میکند.» او برای شپره ظرفیت ایجاد فضاهای عمومی برای شنا میبیند. ادلر با انجمن «فلوسباد برلین» میکوشد توجهها را به این موضوع جلب کند و هر ماه مردم را به شنا اعتراضی (منبع به زبان آلمانی) فرا میخواند؛ از جمله دوباره در ۲۰ اوت. در دوره کارزار انتخاباتی مجلس ایالتی، نمایندگان احزاب نیز در این گردهماییها حاضر میشوند.
ادلر از کمکهای مالی تا سقف یک میلیون یورو سخن میگوید که به دلیل ممنوعیت کلی شنا امکان استفاده از آنها وجود ندارد، چون این ممنوعیت، اجرای یک طرح آزمایشی را متوقف کرده است. او توضیح میدهد: «برای نمونه، ما بهطور مشخص بودجهای برای ایجاد یک محل شنا آزمایشی در کانال شپره داریم؛ کانالی که دیگر در آن کشتیرانی انجام نمیشود. اما این سرمایهگذاری قابل تحقق نیست، چون شنا کردن در کانال شپره ممنوع است.» به گفته او، این ممنوعیت انگیزه سیاسی و عملی برای فراهم کردن شرایط لازم جهت شنا کردنِ ایمن را از بین میبرد.
این بودجهها بخشی از طرح «مفهوم یکپارچه توسعه شهری» (ISEK) برای مرکز برلین هستند که هدفش ارتقای مرکز تاریخی شهر است. اما مدیریت شهری در اجرای این طرح به مرزهایی برمیخورد که در آنها باید سنای برلین و در نهایت دولت فدرال تصمیمگیر باشند.
ادلر از این بنبست خشمگین است و میگوید: «اگر در جامعه نتوانیم این ایده را پرورش دهیم که آبِ درون شهر بهعنوان فضای عمومی متعلق به مردم است، تقریبا ناممکن خواهد بود که پروژههایی در این جهت را پیش ببریم.» با این حال، او مطمئن است که دیر یا زود شنا در رودخانه در بسیاری از شهرهای آلمان جا خواهد افتاد.
زیرا این موضوع همین حالا هم در همه مناطق توسعهیافته و برخوردار، بهویژه در شهرهای اروپایی مطرح است. یکی از رویدادهای شبکه Swimmable Cities (منبع به زبان آلمانی) که فوروم بازل را نیز برگزار کرده، پیشتر در روتردام برگزار شده است. در جریان برنامهریزی برای بازیهای المپیک در پاریس و همچنین در لندن و آمستردام نیز چنین ایدههایی مطرح بوده است.
شنا در رودخانه؛ یک روند اروپایی
ادلر میگوید: «ما هنوز باید این تغییر نگرش را اینجا بهطور کامل طی کنیم. دیگر پیششرطها، از کیفیت بهداشتی آب گرفته تا کشتیرانی و مسائل دیگر، همه مشکلاتی قابل حل است.» اما به باور او، در اروپا استفاده عمومی از آبراههها، بهویژه در شهرها، فقط مسئله زمان است. او تاکید میکند: «دیگر پذیرفتنی نیست که رودخانهای در قلب این شهرها عملا فاضلابی سمی باشد؛ مردم میخواهند رودخانه بهعنوان فضای عمومی قابل تجربه و قابل استفاده باشد.»
در پاریس، این تابستان اجازه داده شده است که عصرهای یکشنبه در کانال سنمارتین شنا کنند و در همین ساعات نجاتغریقها هم حضور دارند. یانت کوخ، که او نیز عضو انجمن «فلوسباد برلین» است، توضیح میدهد: «فضا در محل بسیار آرام بود و همه جور آدمی در کنار هم جمع شده بودند.»
کوخ تجربه خود را چنین توصیف میکند: «آب بسیار دلپذیر بود و بوی خوبی میداد. فضای کافی برای شنا داشتم.» او میگوید برای شنا کردن، کمی باید زیگزاگی حرکت میکرد. «در یک روز داغ با دمای بالای ۳۰ درجه، امکان خنک شدن در آب واقعا غنیمت بود. بعد از آن با روحیهای بهتر دوباره سوار مترو میشوید.»
او میگوید دسترسی به کانال بسیار ساده است: «در کانال سنمارتین فقط به چند طناب برای علامتگذاری محدوده شنا و یک سکوی شنا با نردبان نیاز است.» همچنین سامانه پیشبینی کیفیت آب وجود دارد. جمعبندی کوخ این است: «از نظر من، پاریس میتواند امکان شنا را فراتر از ماههای ژوئیه و اوت نیز فراهم کند.»