چهار گونه مار مهاجم که برای انسان بی خطرند تنوع زیستی جزایر مدیترانه را تهدید میکنند. یکی از این مارها شنا کردن را یاد گرفته تا به جزایر اطراف برسد و با تغذیه از جانوران بومی یک گونه را در آستانه انقراض قرار دهد.
گسترش مار نعل اسبی در جزایر بالئار به یکی از بزرگترین تهدیدها برای تنوع زیستی این جزایر تبدیل شده است. این مار مهاجم که همراه با درختان زیتون تزیینی به طور تصادفی از شبهجزیره ایبری وارد شده، بخش بزرگی از ایبیزا و فورمنترا را اشغال کرده و باعث کاهش جمعیت مارمولکهای بومی شده است؛ برخی از این گونهها فقط در این مجمعالجزایر یافت میشوند.
آگهی
آگهی
کارشناسان هشدار میدهند که این گونه در اکوسیستمی که تقریبا هیچ رقیب طبیعی ندارد نقش یک ابرشکارچی را ایفا میکند. پیشروی آن چنان سریع بوده که در چندین جزیره کوچک انقراضهای محلی مارمولک پیتیوسی ثبت شده و نمونههایی دیده شدهاند که برای یافتن طعمههای تازه بین جزیرهها شنا میکنند.
با این حال، ورود مار نعل اسبی به بالئار تصادفی نبوده است. داستان آن بیش از دو دهه پیش آغاز شد و بنا بر مطالعات مختلف، به شدت با تجارت درختان زیتون تزیینی بزرگ که از شبهجزیره ایبری میآیند گره خورده است.
یک تهاجم خاموش
همه چیز در سال ۲۰۰۳ آغاز شد، با مشاهده نخستین مار نعل اسبی ('Hemorrhois hippocrepis') در جزیره ایبیزا و در کل مجمعالجزایر بالئار؛ گونهای که تا آن زمان فقط در مغرب، شبهجزیره ایبری و بخشهایی از ساردنی حضور داشت.
اما دولت منطقهای بالئار این تهدید زیستمحیطی را تا هفت سال بعد جدی نگرفت؛ زمانی که نخستین پژوهشها منتشر شد و گسترش این مار را در بخش بزرگی از بزرگترین جزیره پیتیوسا تایید کرد. در یکی از این مطالعات، زمانی که این خزنده مهاجم در سال ۲۰۰۶ به مایورکا و در سال ۲۰۱۰ به فورمنترا هم رسیده بود، اداره تنوع زیستی جزایر یک عامل محتمل را معرفی میکرد:
در این مطالعه آمده است: «ساکنان کپدپرا (شهری در شرقیترین نقطه مایورکا) ورود این زیتونهای ایبری را با معرفی مارها پیوند میدهند؛ احتمالی که قابل قبول است، زیرا هر سه گونه در منطقه مبدأ این زیتونها رایج هستند (...) در ۲۰ سال گذشته ورود درختان تنومند برای استفاده در باغآرایی به طور قابل ملاحظهای افزایش یافته است».
به بیان دیگر، به جای کاشت زیتونهای بومی و صبر برای رشد آنها، مالکان زمینها و شرکتهای تزیین فضای سبز طرف قراردادشان ترجیح دادند درختان بالغ را از شبهجزیره منتقل کنند؛ درختانی که خزندگان را هم با خود میآوردند.
این فقط یک حدس نیست. دولت منطقهای در همان مطالعه مستقیما به یک شرکت باغبانی در سن یورنس د بالافیا (در ایبیزا) اشاره میکند که در سوابق صادراتش دستکم دو بار حضور مار نعل اسبی ثبت شده است. با این حال، برخی انجمنهای محیطزیستی همچنین از تلاشهای خود دولت جزیره برای احیای برخی مناطق با استفاده از گونههای درختی وارداتی انتقاد میکنند.
از آن زمان این گونه که نباید آن را با مار خجالتی گاریگا ('Macroprotodon mauritanicus') که بومی همین جزایر است اشتباه گرفت، در فتح سرزمینهای جزیرهای به چندین موفقیت مهم دست یافته است.
اکنون ۹۰ درصد ایبیزا در تصرف مارهای نعل اسبی است؛ مارهایی که برای انسان خطرناک نیستند اما چون رقیبی در زنجیره غذایی بالئار ندارند برای دیگر گونهها یک ابرشکارچی به حساب میآیند. آنها از پستانداران کوچک و مارهای دیگر تغذیه میکنند اما به ویژه از مارمولکهای پیتیوسا که گونهای در رده «آسیبپذیر» است و فقط در ایبیزا، فورمنترا و جزیرههای کوچک اطراف زندگی میکند.
و در واقع، در سال ۲۰۲۴ برای نخستین بار از یک مار نعل اسبی هنگام شنا در دریای بالئار در جستوجوی غذای بیشتر فیلمبرداری شد. به گفته دانشمندان مرکز تحقیقات بومشناسی و کاربردهای جنگلداری (CREAF)، انقراض 'Podarcis pityusensis' در حدود ده جزیره کوچک از جمله جزیره سانتا اولاریا، جایی که حرکت شناور این مار را ثبت کردند (منبع به زبان اسپانیایی)، تایید شده است. هر یک از این جزایر نیز زیرگونهای با رنگهای متفاوت را در خود جای داده است.
علاوه بر این، مارمولکهایی که به نام «سارگانتانا» شناخته میشوند، نقشهای اساسی برای تعادل بومشناختی جزایر دارند و با کنترل افزایش بیش از حد جمعیت برخی حشرات، پراکندن بذرها و حتی گردهافشانی، این تعادل را حفظ میکنند.
اقدامهایی که سه سال پیش از سوی دولت منطقهای برای محدود کردن واردات برخی درختان در دورههایی از سال که با خروج نوزاد مارها از تخم همزمان است تصویب شد، بسیار دیر انجام شده است؛ تلاشها برای شکار این مارها نیز بینتیجه مانده است، چون با وجود آنکه از سال ۲۰۱۶ تاکنون بنا بر آمار رسمی حدود ۱۲ هزار مار به دام افتاده، این گونه مهاجم چنان گسترش یافته که به نظر میرسد در این گوشه از مدیترانه، که خود به هجوم گردشگران عادت دارد، ماندگار شده است.
مار نعل اسبی تنها مار وارد شده به جزایر مدیترانهای نیست و در سواحل و کوهستانهای این منطقه نیز مار نردبانی ('Zamenis scalaris')، مار ویپرین ('Natrix maura') و مار بَستاردا ('Malpolon monspessulanus') دیده میشوند. با این حال، تنها گونههای زهرآگین برای انسان در اسپانیا یعنی افعی آسپید، افعی پوزهدار و افعی کانتابریا هنوز نتوانستهاند خود را به سواحل بالئار برسانند.