از ماسک هوشمصنوعی که در سه ساعت تابلوی قرن پانزدهمی را مرمت میکند تا ژلهای پاککننده دوستدار محیطزیست از مواد تجدیدپذیر، موج تازه فناوری در حال نجات شاهکارهاست.
مجموعه یک گالری هنری یا موزه معمولا بسیار فراتر از آن چیزی است که در معرض دید عموم قرار میگیرد و تا انبارها و کارگاههایی امتداد مییابد که در آنها آثار آسیبدیده با دقت مرمت و نگهداری میشوند.
آگهی
آگهی
حفاظت و مرمت آثار هنری فرایندهایی پرزحمت و پرجزئیات هستند که به درک میانرشتهای از تاریخ هنر، شیمی، فیزیک و علم حفاظت نیاز دارند.
از بهکارگیری تصویربرداری مادونقرمز برای شناسایی نقاط رنگریخته و از دسترفتهای که زیر سطح تابلو پنهان شدهاند گرفته تا انتخاب حلالهایی که میتوانند لایههای لاک اکسیدشده را بدون آسیب زدن به اثر زیرین پاک کنند، مرمت و حفاظت آثار هنری به دقت بسیار بالایی نیاز دارد.
حتی نهادهای برخوردار از منابع گستردهای مانند لوور و موزه متروپولیتن نیز بخشهای کامل خود را به این کار اختصاص دادهاند. اکنون پیشرفتهای تازه در حوزه هوش مصنوعی (AI) و شیمی نوید میدهد که این فعالیتها سریعتر، ارزانتر و سازگارتر با محیط زیست انجام شود.
هوش مصنوعی در مرمت آثار هنری
اگر هوش مصنوعی بتواند یک تابلو را در چند ساعت مرمت کند چه میشود؟
یک روش تازه، تابلوی آسیبدیده را تحلیل میکند، نسخهای دیجیتالی و مرمتشده از آن میسازد و آن را روی لایهای بسیار نازک از فیلم پلیمری چاپ میکند که نقش ماسک لمینتی را دارد.
این ماسک سپس میتواند روی تابلو قرار بگیرد و حتی بعدا برداشته شود، بیآنکه به خود اثر اصلی آسیبی برسد.
طبق مقالهای که منتشر (منبع به زبان انگلیسی) در نشریه Nature شده است (منبع به زبان انگلیسی)، این روش روی تابلوی رنگ روغن بسیار آسیبدیدهای از سده پانزدهم آزمایش شده است.
بیش از ۵۷ هزار رنگ تنها در اندکی بیش از سه ساعت بازسازی شد. گفته میشود این روش حدود ۶۶ برابر سریعتر از ترمیم نقاشی با شیوههای متداول است.
این روش را الکس کاشکین، پژوهشگر دوره تحصیلات تکمیلی در موسسه فناوری ماساچوست (امآیتی)، در ژوئن پارسال توسعه داد.
به گفته هارتموت کوتسکه، استاد و شیمیدان در موزه تاریخ فرهنگی دانشگاه اسلو، این روش تازه میتواند خلأ میان دغدغههای اخلاقی و رویههای مرمت آثار هنری را نیز پر کند.
کوتسکه میگوید در اخلاق حرفهای نوین در حوزه حفاظت، نسبت به بازسازیهای پرمداخله روی آثار آسیبدیده بدبینی وجود دارد، زیرا باور بر این است که این کار بافت و معنای اثر را تغییر میدهد. این استانداردها همچنین تاکید میکنند که اگر بازسازی ضروری باشد، تغییرات باید قابل بازگشت باشد. ماسک لمینتیِ قابل جداسازیِ کاشکین این امکانِ بازگشتپذیری را فراهم میکند.
او تاکید میکند این روش همچنین امکان میدهد تغییرات به دقت ثبت شود و در آینده دوباره مورد بازبینی قرار بگیرد.
کاشکین به پایگاه خبری امآیتی (منبع به زبان انگلیسی) گفت: «به خاطر وجود یک سابقه دیجیتالی از اینکه چه ماسکی بهکار رفته، صد سال دیگر هر کس دوباره روی این اثر کار کند، دقیقا میفهمد چه کارهایی روی تابلو انجام شده است.»
به گفته کاشکین، هرچند این نوآوری میتواند زمان و منابع لازم برای مرمت یک اثر را به شکل قابل توجهی کاهش دهد، اما همچنان نیازمند مشورت با مرمتگران و تاریخدانان هنر است که از خاستگاه اثر آگاهی دارند.
مواد سازگار با محیط زیست برای حفاظت
پژوهشگران در حال تولید مواد حفاظتی از منابع تجدیدپذیر و بازیافتی هستند و بدین ترتیب، جایگزینهایی سبزتر برای مواد شیمیایی زیانبار و سنتی مورد استفاده در این حوزه ارائه میکنند.
پروژه GREENART، یک همکاری پژوهشی برای توسعه راهحلهای دوستدار محیط زیست در زمینه حفاظت و مرمت آثار فرهنگی، تا سال ۲۰۲۵ یک گرنت سهساله از اتحادیه اروپا دریافت کرده است (منبع به زبان انگلیسی). در میان مجموعه محصولاتی که در این همکاری تولید شده است، پژوهشگران ژلهای پاککننده نوآورانه و پوششهای محافظی را توسعه دادهاند که میتوان از آنها در مرمت آثار هنری استفاده کرد.
گروهی از ژلهای پاککننده موسوم به هیدروژلهای پلیوینیلالکل با زنجیره دوگانه، توسط پژوهشگران GREENART توسعه داده شده است (منبع به زبان انگلیسی)؛ پروژهای که با تامین مالی اتحادیه اروپا، آنها را پایدارتر کرده است. این ژلها که از پلیمرهای پلیوینیلالکل (PVA) ساخته شدهاند، ساختاری اسفنجی و متخلخل دارند که امکان پاکسازی کنترلشدهتر و سریعتر آلودگیها و لایههای کهنه پوشش روی نقاشیها را فراهم میکند. به گفته پژوهشگران، بخشهایی از پلیمر PVA با پلیمرهای سنتتیک و زیستپایه غیرسمی «تزئین» شده است و همین امر ژلهای پاککننده را پایدارتر و سازگارتر با محیط زیست میکند.
در یک سال گذشته، تیت بریتین لندن از هیدروژلهای پایدار توسعهیافته در پروژه GREENART استفاده کرده است (منبع به زبان انگلیسی) تا دو تابلوی هنرمند بریتانیایی، بریجیت رایلی، با عنوانهای «Fall» (۱۹۶۳) و «Hesitate» (۱۹۶۴) را به شکل ایمن پاکسازی کند. دومی برای نخستین بار در فوریه تمیز شد.
خلاقیتهای شیمیایی بیشتر
پژوهشگران مقیم پکن نیز در حال یافتن رویکردهای شیمیایی تازه برای حفاظت از میراث فرهنگی هستند. یک مرور پژوهشی که ژانویه امسال در نشریه Nature منتشر شد (منبع به زبان انگلیسی)، پیشنهاد میکند مشتقات سلولز، بهویژه اترهای سلولزی و نانوسلولزها، به دلیل ویژگیهای چسبندگی خود میتوانند برای ترمیم آثار کاغذی کهنه بهکار روند.
به گفته این پژوهشگران، این مشتقات همچنین میتوانند بهعنوان پوشش محافظ برای نقاشیهای روغنی و منسوجات بهکار روند. نکته مهم این است که این مواد تجدیدپذیر و کمسم هستند و با الزامات سبز در حفاظت از میراث فرهنگی همخوانی بیشتری دارند.
این مرور همچنین به ظرفیت استفاده از مشتقات سلولز برای تقویت و مرمت سفال، چینی و نقاشیهای دیواری اشاره میکند.
به گفته پژوهشگران، هرچند تحقیقات موجود عمدتا بر آثار کاغذی و چوبی تمرکز دارد، ویژگیهای چسبندگی چسبهای سلولزی و اثر تقویتی نانوسلولز میتواند به ترمیم دقیق ترکها در سفال کمک کند. در مورد نقاشیهای دیواری نیز میتوان از نانوسلولز برای توسعه پوششهای مقاوم در برابر آب و در عین حال قابل تنفس استفاده کرد.
برای حوزههای میانرشتهای مانند مرمت و حفاظت آثار هنری، نوآوریهای علمی از این دست میتواند حیاتی باشد؛ زیرا مرمتگران با چالشهای تازه ناشی از تغییرات اقلیمی و چشمانداز فناورانهای که مدام در حال دگرگونی است روبهرو هستند.