امروزه جوانها برای کسب اطلاعات و دریافت مشاوره درباره مسائل مالی به شکل روزافزونی به شبکههای اجتماعی روی میآورند؛ اما در میان دریایی از توصیههای نامطمئن و گمراهکننده، چگونه میتوان فهمید کدام توصیهها قابل اعتمادند؟
در شبکههای اجتماعی به «اینفلوئنسرهایی» که در زمینه فایننس یا همان امور مالی فعالیت میکنند اصطلاحا «فینفلوئنسر» میگویند.
آگهی
آگهی
به عنوان نمونه، در تیکتاک یکی از همین فینفلوئنسرها خطاب به دنبالکنندگانش میگوید: «سهام صنایع دفاعی ۹۵ درصد مواقع از شما یک میلیونر میسازند.»
او حتی چند شرکت فعال در حوزه صنایع دفاعی را نیز به بینندگانش پیشنهاد میکند.
اما تا چه اندازه میتوان به این توصیهها اعتماد کرد؟
بررسی وبسایت «بروکر لیستینگ» از ۱۵۰ ویدئوی پرمخاطب تیکتاک در زمینه امور مالی نشان میدهد که کاربران باید با احتیاط به این توصیهها نگاه کنند.
ویدئوهای مورد بررسی همگی دستکم ۱۰۰ هزار بازدید داشتند و موضوعات متنوعی، از سرمایهگذاری در سهام و رمزارز گرفته تا بدهی و مدیریت امور مالی شخصی، در آنها مطرح شده بود.
بر اساس این بررسی، بیش از ۷۰ درصد از تولیدکنندگان این ویدئوها نه سابقه روشن و مرتبطی در صنعت خدمات مالی داشتند و نه از مدارک و صلاحیتهای مناسبی برخوردار بودند که بتوان بر اساس آنها، توصیههای مالی قابل اعتماد به مخاطبان ارائه کرد.
علاوه بر این، بیش از ۶۰ درصد از این ویدئوها توضیح کافی درباره خطرات احتمالی یا جنبههای منفی محصولات و موقعیتهای مالی مطرحشده ارائه نمیکردند.
این یافتهها همزمان با افزایش نگرانی نهادهای ناظر درباره تاثیر شبکههای اجتماعی بر سرمایهگذاران جوان مطرح شده است.
یورونیوز فارسی را در ایکس دنبال کنید
اولف لینکِه، کارشناس حفاظت از مصرفکنندگان در سازمان نظارت مالی آلمان (بافین)، به تیم راستیآزمایی «مکعب» در یورونیوز گفت که این نهاد شاهد «روندی کاملا مشخص» در گرایش مردم به دریافت توصیههای سرمایهگذاری از شبکههای اجتماعی است؛ روندی که در میان نسلهای جوانتر بیشتر دیده میشود.
بر اساس نظرسنجی سازمان بافین در سال ۲۰۲۴، بیش از نیمی از سرمایهگذاران نسل هزاره و نسل زد، شبکههای اجتماعی را منبعی قابل اعتماد برای اطلاعات مالی میدانستند. همچنین ۶۰ درصد آنها معتقد بودند شبکههای اجتماعی میتوانند جایگزین مناسبی برای دریافت مشاوره حرفهای مالی باشند.
پارلمان اروپا در ماه آوریل خواستار تعیین استانداردها و ضوابطی برای «فینفلوئنسرها» شد. پارلمان اروپا در این زمینه به خطراتی مانند تبلیغات پنهان، ادعاهای گمراهکننده، کلاهبرداری و محتوای مالی تولیدشده با هوش مصنوعی اشاره کرد.
به گفته نمایندگان پارلمان اروپا، شبکههای اجتماعی برای بسیاری از جوانان به یکی از «منابع اصلی» دریافت اطلاعات مالی تبدیل شده است.
سازمان اوراق بهادار و بازارهای اروپا (ESMA) نیز اوایل سال جاری میلادی دستورالعملهایی درباره فعالیت فینفلوئنسرها منتشر کرد و هشدار داد که قوانین مربوط به توصیههای سرمایهگذاری میتواند درباره محتوای مالی منتشرشده در شبکههای اجتماعی نیز اعمال شود.
بر اساس این مقررات، فردی که یک سرمایهگذاری را به دیگران توصیه میکند، ممکن است موظف باشد هویت و جایگاه خود را بهطور شفاف اعلام کند، میان اطلاعات واقعی و نظر شخصی تفاوت قائل شود و در صورتی که از محصول یا سرمایهگذاری مورد تبلیغ خود منفعت مالی میبرد، این موضوع را اعلام کند.
اینکه فردی در فضای عمومی صرفا نظر خود را درباره صعود یا سقوط قیمت یک سهم یا رمزارز بیان کند نیز، در برخی شرایط، ممکن است از نظر مقررات، به مثابه «توصیه سرمایهگذاری» به شمار بیاید.
سازمان اوراق بهادار و بازارهای اروپا در این خصوص تصریح میکند که حتی «در این موارد، نوشتن عباراتی مانند "این توصیه سرمایهگذاری نیست" از شما در برابر مسئولیتهای قانونی محافظت نخواهد کرد.»
چرا توصیههای مالی در شبکههای اجتماعی میتواند پرریسک باشد؟
به گفته پژوهشگران، کوتاه بودن ویدئوهای شبکههای اجتماعی یکی از مهمترین عواملی است که آنها را به منبعی نامطمئن برای دریافت اطلاعات مالی و مدیریت بودجه تبدیل میکند؛ چرا که در ویدئوهای کوتاه، معمولا بخش زیادی از زمینه، جزئیات و نکات مهم موضوع ناگفته باقی میماند.
جیمز بارا، مدیر محتوایی و پژوهشی در بروکرلیستینگ معتقد است که قالب ویدئوهای کوتاه در پلتفرمهایی مانند تیکتاک و اینستاگرام لزوما برای ارائه توضیحات مفصل و متوازنی که برخی محصولات مالی به آن نیاز دارند، مناسب نیست.
او گفت یک ویدئوی کوتاه که یک شغل جانبی یا طرح «یکشبه پولدار شدن» را تبلیغ میکند، ممکن است برای مخاطب جذابتر از توضیحی طولانی باشد که هم مزایای احتمالی و هم خطرات آن را بررسی کند.
از سوی دیگر، این توصیهها به افرادی میرسد که سطح دانش و تجربه مالی آنها با یکدیگر تفاوت زیادی دارد.
برای مثال، ممکن است یک سرمایهگذاری خاص تنها بخش کوچکی از سبد دارایی یک سرمایهگذار باتجربه را تشکیل دهد، اما برای یک سرمایهگذار جوان که بخش بزرگی از پسانداز خود را در آن سرمایهگذاری میکند، ریسک بسیار بیشتری داشته باشد.
آقای بارا در گفتوگو با یورونیوز گفت: «چنین ظرافتی... در این ویدئوهای کوتاه در تیکتاک لزوما جایی ندارد.»
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
بررسی بروکرلیستینگ همچنین نشان داد که نگرانکنندهترین محتواها لزوما از سوی بزرگترین اینفلوئنسرهای مالی تیکتاک تولید نمیشوند.
به گفته بارا، اینفلوئنسرهای پرمخاطب و همکاریهای تجاری آنها بیشتر زیر ذرهبین نهادهای نظارتی و خود پلتفرمها قرار دارند. اما تولیدکنندگان کمترشناختهشده و مستقلی هم هستند که بدون همکاریهای تجاری، محتوایی تولید میکنند که میتواند به شمار زیادی از مخاطبان برسد، در حالی که کمتر مورد بررسی و نظارت قرار میگیرد.
تیکتاک به برنامه راستیآزمایی «مکعب» گفت دستورالعملهای این پلتفرم درباره کالاها، خدمات و فعالیتهای تجاریِ تحت نظارت، قواعد مشخصی برای چنین محتواهایی تعیین کرده است. این پلتفرم اعلام کرد در صورت مشاهده تخلف از این دستورالعملها، اقدام اجرایی انجام میدهد که میتواند شامل حذف محتوا باشد.
تیکتاک همچنین انتشار محتوای مربوط به کلاهبرداریهای مالی را ممنوع کرده است و میگوید ۹۹ درصد از ویدئوهایی که در سهماهه نخست سال ۲۰۲۶ به دلیل نقض سیاستهای مربوط به تقلب و کلاهبرداری حذف کرده، پیش از آنکه کاربران آنها را گزارش کنند، بهصورت پیشگیرانه شناسایی و حذف شدهاند.
آیا همه محتواها غیر قابل اعتماد است؟
با وجود این نگرانیها، همه محتوای مالی در شبکههای اجتماعی غیر قابل اعتماد نیست. بروکرلیستینگ میگوید پژوهشگرانش تولیدکنندگانی را یافتهاند که درباره موضوعاتی مانند بودجهبندی، مدیریت بدهی، پسانداز اضطراری و سرمایهگذاری بلندمدت اطلاعات مفیدی به اشتراک میگذارند.
این محتوا میتواند راه دیگری برای آموختن مباحث مالی شخصی به جوانان فراهم کند.
آقای بارا گفت: «در مدرسه درباره این چیزها چیزی یاد نمیگیرید، در دانشگاه هم یاد نمیگیرید. بسیاری از مردم هم اینها را از والدینشان یاد نمیگیرند.»
در کنار اینها، کانالهای جاافتاده آموزش مالی هم وجود دارد که رویکردی متفاوت با انتخابهای سریع سهام و وعده سودهای بالا در دیگر بخشهای شبکههای اجتماعی در پیش گرفتهاند.
برای مثال، کانال آلمانی «Finanzfluss» (به معنای «جریان مالی» به انگلیسی) که توماس کیل، تحلیلگر پیشین بانکداری سرمایهگذاری، آن را ارائه میکند، پیرامون آموزش مالی، مخاطبان زیادی در اینترنت گرد آورده و درباره موضوعاتی مانند صندوقهای قابل معامله در بورس (ETF)، مبانی سرمایهگذاری، پسانداز و برنامهریزی بازنشستگی محتوا تولید میکند.
این کانال در یکی از ویدئوهای اخیر خود در تیکتاک به رشد صندوقهای قابل معامله بورس (ETF) در آمریکا و اروپا میپردازد و به جای آن که مخاطبان را به سمت سهم خاصی هدایت کند و به آنها وعده سود بدهد، خود محصول و تحولات بازار را توضیح میدهد.
چگونه میتوان توصیههای مالی غیر قابل اعتماد را در اینترنت تشخیص داد؟
با این حال، کارشناسان هشدار میدهند کاربران باید با دقت ببینند چه کسانی پشت محتوای مالی هستند.
به گفته آقای لینکه، تولیدکنندگان معتبر باید خود را معرفی کنند، اطلاعات تماس قابل راستیآزمایی ارائه دهند، تعارضهای احتمالی منافع را آشکار کنند و سابقه حرفهای را که به آنها صلاحیت صحبت درباره سرمایهگذاری میدهد توضیح دهند.
او افزود، اگر این اطلاعات وجود نداشته باشد، سرمایهگذاران نباید به این توصیههای سرمایهگذاری اعتماد کنند.
لینکه همچنین به کاربران هشدار داد نسبت به توصیههایی که بدون توضیح خطرها، وعده سودهای بالا میدهند بدبین باشند و تسلیم فشار یا ترس از جا ماندن از سود احتمالی نشوند.
به گفته آقای بارا، نشانه هشداردهنده دیگر، محتوایی است که بر نمایش ثروت بنا شده؛ مثلا خودروهای گرانقیمت، هتلهای لوکس یا دیگر نشانههایی که القا میکند دنبال کردن یک استراتژی سرمایهگذاری خاص میتواند به سبک زندگی مشابهی منجر شود.
احساس فوریت نیز باید سوالبرانگیز باشد. آقای بارا به ویدئوهایی اشاره کرد که به بینندگان میگویند ارزش یک سهم در شرف جهش یا سقوط است یا القا میکنند فقط برای مدت کوتاهی میتوانند ارز دیجیتال خاصی را بخرند.
دریافت کمیسیون از سوی فینفلوئنسرها
کاربران شبکههای اجتماعی باید این را هم در نظر بگیرند که آیا تولیدکننده از آنچه تبلیغ میکند سود مالی میبرد یا نه؛ برخی تولیدکنندگان زمانی که بینندهای از طریق لینک آنها در یک پلتفرم معاملاتی ثبتنام میکند، کمیسیون دریافت میکنند.
اسپانسرینگها یا روابط همکاری لزوما به این معنا نیست که اطلاعات غیر قابل اعتماد است، اما مقررات اروپایی ایجاب میکند این تعارضهای منافع افشا شود.
سازمان اوراق بهادار و بازارهای اروپا توصیه میکند مصرفکنندگان پیش از گرفتن تصمیمهای مالی، اطلاعات شبکههای اجتماعی را با منابع دیگر تطبیق دهند.
این میتواند به معنای مراجعه به اطلاعات منتشرشده از سوی نهادهای ناظر مالی مانند «سازمان اوراق بهادار و بازارهای اروپا» یا مراجع ملیای چون بآفین آلمان، بررسی گزارشهای رسمی شرکتها در صورتی که ویدئویی درباره یک کسبوکار خاص ادعایی مطرح کند و همچنین جستوجوی پوشش خبری در رسانههای معتبر مالی باشد.
سرمایهگذاران همچنین میتوانند از فهرستهای نهادهای ناظر ملی استفاده کنند تا ببینند آیا شرکت یا فردی که خدمات مالی ارائه میکند مجوز این کار را دارد یا نه.
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
در نهایت، سرعتی که کاربران با آن میتوانند از تماشای یک ویدئوی تیکتاک به به خطر انداختن پول خود برسند، اهمیت این دقت نظر را بیش از پیش میکند.
آقای بارا توضیح داد که امروز ممکن است یک نفر در تیکتاک ویدئویی درباره چند سهم پیشنهادی ببیند، بلافاصله از یک چتبات هوش مصنوعی درباره مناسب بودن آنها برای سرمایهگذاری سوال کند و سپس با ورود به یک اپلیکیشن خریدوفروش سهام، آنها را بخرد؛ فرایندی که میتواند تنها چند دقیقه طول بکشد.
او افزود: «این مسیر از ابتدا تا انجام معامله میتواند بسیار سریعتر از گذشته طی شود.»