با استعفای کییر استارمر، بریتانیا طی ۱۰ سال گذشته برای بار هفتم نخستوزیر خود را تغییر میدهد. در شبکههای اجتماعی برخی کاربران مدعی شدهاند که بریتانیا رکورددار تغییر رئیس دولت در اروپا است. اما آیا این ادعا درست است؟
بریتانیا که زمانی به دلیل ثبات سیاسی و دولتهای ماندگارش شناخته میشد اکنون فاصله زیادی با آن تصویر گذشته دارد. نظام انتخاباتی اکثریتی، اصل حاکمیت پارلمان و سنت دیرینه اداره تدریجی کشور سالها از عوامل اصلی ثبات سیاسی در این کشور به شمار میرفتند.
آگهی
آگهی
اما از زمان همهپرسی برگزیت در سال ۲۰۱۶ بحرانهای سیاسی، شکافهای عمیق اجتماعی، رسواییهای پیاپی دولت محافظهکار و مشکلات اقتصادی باعث شده است هیچ نخستوزیری نتواند یک دوره کامل پارلمانی را تا انتخابات بعدی به پایان برساند؛ دورهای که معمولا پنج سال طول میکشد.
دیوید کامرون که از ماندن بریتانیا در اتحادیه اروپا حمایت میکرد، پس از شکست در همهپرسی برگزیت در ژوئیه ۲۰۱۶ استعفا داد. سه سال بعد ترزا می نیز پس از ناکامیهای مکرر در تصویب توافق برگزیت از سمت خود کنار رفت.
پس از او، بوریس جانسون در پی مجموعهای از رسواییها از جمله افشای حضورش در مهمانیهایی که در دوران قرنطینه کرونا ممنوع بود در سپتامبر ۲۰۲۲ از قدرت کنارهگیری کرد.
جانشین او، لیز تراس تنها ۴۹ روز نخستوزیر بود و پس از آنکه برنامه اقتصادی دولتش آشفتگی شدیدی در بازارهای مالی ایجاد کرد استعفا داد و به کوتاهترین نخست وزیر تاریخ بریتانیا تبدیل شد.
ریشی سوناک نیز پس از کمتر از دو سال حضور در قدرت در انتخابات سراسری سال ۲۰۲۴ از حزب کارگر به رهبری کییر استارمر شکست خورد و به ۱۴ سال حکومت محافظهکاران پایان داد.
اکنون خود استارمر نیز در پی فشار نمایندگان حزب کارگر، سقوط محبوبیت این حزب در نظرسنجیها، شکست سنگین در انتخابات محلی و جنجال بر سر انتصاب سفیر بریتانیا در آمریکا از سمت خود استعفا کرده است.
اگر اندی برنهام، شهردار پیشین منچستر بزرگ، رهبری حزب کارگر را بر عهده بگیرد، او هفتمین نخستوزیر بریتانیا از سال ۲۰۱۶ خواهد بود.
همین موضوع باعث شده است برخی کاربران شبکههای اجتماعی، بریتانیا را کشوری «غیرقابل حکومت» توصیف کنند و مدعی شوند که این کشور بیشترین نرخ تغییر رهبران را در اروپا دارد. در مقابل برخی دیگر میگویند کشورهای اروپایی دیگری وضعیت بیثباتتری داشتهاند.
برای مقایسهای منصفانه رهبران اجرایی کشورهای عضو اتحادیه اروپا در فاصله سالهای ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۶ بررسی شدهاند. عنوان این مقام در کشورهای مختلف یکسان نیست؛ در برخی کشورها رئیسجمهور، در برخی نخستوزیر و در برخی دیگر صدراعظم مسئول اداره دولت است. در این بررسی هر فرد تنها یک بار شمارش شده، حتی اگر پس از ترک قدرت دوباره به مقام خود بازگشته باشد.
نتیجه این بررسی نشان میدهد که بلغارستان با ۱۰ نخستوزیر مختلف در صدر فهرست قرار دارد؛ وضعیتی که عمدتا ناشی از سالها بیثباتی سیاسی و ائتلافهای شکننده بوده است.
بریتانیا و اتریش با هفت رهبر به صورت مشترک در جایگاه دوم قرار دارند؛ البته در مورد اتریش، صدراعظمهای موقت که در فاصله میان دولتها به طور موقت مسئولیت را بر عهده داشتند اما رسما به عنوان صدراعظم دائمی سوگند یاد نکردند در این آمار لحاظ نشدهاند.
ایتالیا که سالها نماد بیثباتی سیاسی در اروپا به شمار میرفت و از زمان پایان جنگ جهانی دوم به طور متوسط تقریبا هر سال یک دولت جدید را تجربه کرده بود، حالا با تغییر ۵ رهبر سیاسی در ۱۰ سال گذشته در کنار لتونی و اسلواکی به طور مشترک در جایگاه سوم قرار گرفته است.
در پایین این جدول نیز چند کشور عضو اتحادیه اروپا قرار دارند که در فاصله سالهای ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۶ تنها دو رهبر داشتهاند؛ از جمله فرانسه با دو رئیسجمهور، پرتغال با دو نخستوزیر و اسپانیا با دو نخستوزیر.
تفاوت نظامهای سیاسی در اروپا مقایسه را دشوار میکند
مقایسه تعداد رهبران کشورهای اروپایی کار سادهای نیست، زیرا هر کشور نظام سیاسی متفاوتی دارد و شیوه انتخاب رهبران در آنها یکسان نیست. به همین دلیل برخی مقامهای اجرایی ثبات بیشتری دارند و برخی دیگر زودتر تغییر میکنند.
در برخی کشورها از جمله بریتانیا، نظام پارلمانی برقرار است. در این نظام رئیس دولت (نخستوزیر) و رئیس کشور (پادشاه یا رئیسجمهور تشریفاتی) دو مقام جداگانه هستند. مردم نمایندگان پارلمان را انتخاب میکنند و پارلمان نیز نخستوزیر را که معمولا رهبر حزب یا ائتلاف اکثریت است، برمیگزیند. نخستوزیر و کابینه در برابر پارلمان پاسخگو هستند و در صورت رای عدم اعتماد ممکن است از قدرت کنار بروند.
در مقابل کشورهایی مانند قبرس نظام ریاستی دارند. در این نظام رئیسجمهور هم رئیس کشور و هم رئیس دولت است و مستقیما با رای مردم انتخاب میشود. به همین دلیل صرف از دست دادن حمایت پارلمان معمولا به برکناری او منجر نمیشود.
برخی کشورها نیز مانند فرانسه و رومانی نظام نیمهریاستی دارند. در این کشورها رئیسجمهور که با رای مستقیم مردم انتخاب میشود، بخشی از اختیارات اجرایی را با نخستوزیر تقسیم میکند. با این حال نخستوزیر و کابینه در برابر رئیسجمهور و پارلمان پاسخگو هستند و پارلمان میتواند با رای عدم اعتماد نخستوزیر را وادار به استعفا کند. رئیسجمهور اما معمولا برای دورهای مشخص در قدرت میماند و تنها در شرایط استثنایی و بر اساس سازوکارهای قانونی ممکن است برکنار شود.
به همین دلیل مقایسه مستقیم تعداد رهبران کشورهای اروپایی همیشه دقیق نیست زیرا ساختار سیاسی و نحوه اداره دولتها در هر کشور متفاوت است.
برای نمونه رئیسجمهور فرانسه مستقیما با رای مردم انتخاب میشود اما نخستوزیر بریتانیا رهبر حزبی است که اکثریت کرسیهای پارلمان را در اختیار دارد. بنابراین اگر حزب حاکم تصمیم بگیرد رهبر خود را تغییر دهد نیازی به برگزاری انتخابات سراسری نیست و رهبر جدید حزب به طور خودکار نخستوزیر میشود.
در برخی دیگر از کشورهای اروپایی نیز دولتها بر پایه ائتلافهای شکننده تشکیل میشوند. در چنین شرایطی، خروج یکی از احزاب ائتلافی میتواند به سقوط دولت منجر شود و تشکیل دولتی جدید، از جمله انتخاب نخستوزیر تازه، ضروری شود.
مقایسه صرف تعداد نخستوزیران میتواند گمراهکننده باشد
این تفاوتها نشان میدهد مقایسه تعداد نخستوزیران کشورهای مختلف بدون در نظر گرفتن ساختار سیاسی آنها میتواند نتیجهای گمراهکننده داشته باشد.
در برخی کشورها نخستوزیر بالاترین مقام اجرایی است اما در برخی دیگر او از سوی رئیسجمهور منصوب میشود و نقش اصلی اداره کشور بر عهده رئیسجمهور است.
به همین دلیل اگر تنها تعداد نخستوزیران اروپا از سال ۲۰۱۶ تاکنون مقایسه شود بریتانیا حتی در میان سه کشور نخست قرار نمیگیرد.
در این دوره فرانسه ۹ نخستوزیر داشته است؛ تغییری که عمدتا نتیجه بحران سیاسی سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ پس از انتخابات پارلمانی و شکلگیری مجلسی بدون اکثریت قاطع بود. بنبست سیاسی و اختلافها بر سر بودجه باعث شد قدرت در فاصلهای کوتاه از گابریل آتل به میشل بارنیه، سپس به فرانسوا بایرو و در نهایت به نخستوزیر کنونی، سباستین لوکرنو، منتقل شود.
بلغارستان نیز در همین بازه زمانی ۱۰ نخستوزیر داشته است؛ وضعیتی که ناشی از پراکندگی شدید احزاب و ناتوانی آنها در تشکیل ائتلافهای پایدار بوده است. رایدهندگان این کشور در ماه آوریل برای هشتمین بار در پنج سال گذشته پای صندوقهای رای رفتند. در این انتخابات حزب چپگرای پوپولیست «بلغارستان پیشرو» با اختلاف زیادی پیروز شد و رومن رادف به نخستوزیری رسید؛ رخدادی که به نظر میرسد به سالها بیثباتی سیاسی پایان داده باشد.
رومانی نیز از سال ۲۰۱۶ تاکنون ۱۱ نخستوزیر داشته است؛ در این آمار، افرادی که پس از مدتی دوباره به قدرت بازگشتهاند تنها یک بار شمارش شدهاند. دولتهای این کشور سالهاست با بیثباتی روبهرو هستند و آخرین بار که یک نخستوزیر توانست دوره کامل خود را به پایان برساند، به سال ۲۰۰۸ بازمیگردد.
تازهترین نمونه، دولت ایلیه بولوژان است که در ماه مه پس از شکست در رای عدم اعتماد و در پی بحران سیاسی و جنجال بر سر اصلاحات نظام بازنشستگی سقوط کرد. با این حال او همچنان تا تشکیل دولت جدید به عنوان نخستوزیر موقت در سمت خود باقی مانده است.