صبح جمعه ۲۷ شهریور، تهران همزمان شاهد دو رویداد متفاوت بود؛ از یک سو، تجمعی بزرگ و سازمانیافته با حضور نیروهای حامی جمهوری اسلامی، و از سوی دیگر یک رویداد ورزشی که تصاویر منتشرشده از آن، حضور زنانی با پوششی متفاوت از الزامات رسمی حجاب را نشان میداد.
پیکر نیمهجان مهسا امینی روی تخت بیمارستان بود و خبر دستگیری دختری اهل کردستان توسط گشت ارشاد و بستریشدن او در بیمارستان کسری تهران گوش به گوش در شهر میچرخید تا اینکه سرانجام خبر درگذشت او رسانهای شد و موجی از خشم و اعتراض عمومی را رقم زد. حالا تنها چند روز پس از چهارمین سالگرد کشتهشدن این دختر جوان کرد، تهران صبح متفاوتی به خود دید.
آگهی
آگهی
در یکسوی شهر دختران بدون حجاب اجباری در مسابقه دو میدانی حضور داشتند و در سوی دیگر شهر به روایت حکومت ۳۰۰ هزار «جانفدا» از میدان امام حسین به سمت بخشهای مرکزی تهران رژه رفتند. در میان آنها تصاویر متفاوتی قابل مشاهده بود؛ از لوطیها و داشمشتیهای تسبیح به دست گرفته تا مردان قمه به دست و زنان مسلح. در این میان، تصویر زنی با حجاب چادر و نوزادی با چفیه در پشت مسلسل، عجیب و متفاوت مینمود.
۳۱۳ هزار نفر در رزمایش «جانفدای ایران»
در مرکز تهران، رزمایش «جانفدای ایران» با حضور نیروهای بسیج و داوطلبان این کارزار و شماری از چهرههای نظامی و سیاسی از جمله مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری ایران برگزار شد. رسانههای حکومتی شمار شرکتکنندگان در این برنامه را ۳۱۳ هزار نفر اعلام کردند. این مراسم از میدان امام حسین به سمت بخشهای مرکزی تهران برگزار شد و در آن تجهیزات نظامی، پهپادها و نیروهای سازمانیافته بسیج به نمایش درآمد.
حسین طائب، رئیس جدید سازمان بسیج، در این مراسم گفت داوطلبان «جانفدای ایران» برای «دفاع همهجانبه» آموزش خواهند دید و بهزودی تجمعهای مشابهی در دیگر شهرها برگزار میشود. به گفته او «نیروهای تازهآموزشدیده برای دشمنان ایران کابوس خواهند بود.»
«طائب از جمله مخوفترین چهرههای امنیتی حکومت است»
انتصاب طائب به ریاست سازمان بسیج با حکم مجتبی خامنهای در شرایطی روی داده که مهرزاد بروجردی، استاد علوم سیاسی دانشگاه میزوری به یورونیوز گفته است که «حاکمیت با انتصابهایی چون طائب در راس بسیج، به استقبال اعتراضات احتمالی در آینده میرود. طائب از جمله مخوفترین چهرههای امنیتی حکومت است که حتی مسئولان نیز از او ترس دارند و انتصاب او این پیام را به جامعه دارد که اگر میخواهید به خیابان بیایید ما از پیش برای سرکوب شما آمادهایم.»
حسن حسنزاده، فرمانده سپاه محمد رسولالله تهران نیز پیشتر گفته بود بیش از ۶۰۰ هزار نفر در تهران برای این طرح ثبتنام کردهاند و انتظار میرود شمار افراد آموزشدیده به بیش از یک میلیون نفر برسد.
۳۲ میلیون ثبتنام؛ بیش از یکسوم جمعیت ایران؟
«جانفدای ایران» عنوان کارزاری است که پس از آغاز جنگ راهاندازی شد. مقامهای جمهوری اسلامی ابتدا از ثبتنام بیش از ۳۰ میلیون نفر و در تازهترین اعلام، از ثبتنام حدود ۳۲ میلیون نفر در این پویش خبر داده و مدعی شدند که ۳۲ درصد ثبتنام کنندگان را زنان و ۶۸ درصد را نیز آقایان شکل دادهاند.
با در نظر گرفتن جمعیت حدود ۹۲.۴ میلیون نفری ایران، رقم ادعایی ۳۲ میلیون ثبتنام به معنای معادل حدود ۳۵ درصد کل جمعیت کشور است. با این حال، این عدد صرفا آمار اعلامشده از سوی برگزارکنندگان پویش است و بهطور مستقل قابل راستیآزمایی نیست. از این رو، نمیتوان آن را معادل میزان حمایت عمومی از جمهوری اسلامی دانست؛ بهویژه آنکه سابقه اعتراضات گسترده، شعارهای اعتراضی و مشارکت و نتایج انتخابات مختلف، تصویر پیچیدهتری از دیدگاههای سیاسی جامعه ایران ارائه میکند.
در سوی دیگر تهران؛ زنان و مردان در ماراتن ۱۰ کیلومتر
در فاصلهای نهچندان دور، اما در فضایی متفاوت، مسابقه ماراتن ۱۰ کیلومتر تهران در بوستان ولایت برگزار شد؛ رویدادی که زنان و مردان در دو بخش جداگانه در آن شرکت کردند. بر اساس برنامه رسمی، استارت بخش زنان ساعت ۵:۳۰ و بخش مردان ساعت ۷ صبح بود.
تصاویر منتشرشده از این مسابقه، شماری از زنان شرکتکننده را بدون روسری و با لباسهای معمول ورزشی، از جمله بلوز و شلوار نشان میداد. در تصاویر بخش مردان نیز شرکتکنندگان با لباسهای ورزشی، از جمله شورت، دیده میشوند. پوششی که معمولا برخورد ماموران گشت ارشاد را به دنبال داشته و دارد.
از گشت ارشاد تا تغییر چهره خیابانهای ایران
حجاب اجباری و نحوه اجرای آن در چهار سال گذشته به یکی از مهمترین عرصههای مناقشه اجتماعی در ایران تبدیل شده است. پس از مرگ مهسا-ژینا امینی در شهریور ۱۴۰۱، که پس از بازداشت توسط گشت ارشاد روی داد، موضوع حجاب اجباری به یکی از محورهای اصلی این اعتراضات تبدیل شد.
گزارشهای حقوق بشری و رسانهای نشان میدهند که پس از آن، شمار زنانی که بدون روسری در فضاهای عمومی ظاهر میشوند افزایش یافته است؛ با این حال، قانون حجاب اجباری لغو نشده و حکومت همچنان از ابزارهای مختلف برای اجرای آن استفاده میکند. در سالهای اخیر، بخشی از این برخوردها از گشتهای مستقیم خیابانی به روشهایی مانند نظارت، تهدید، جریمه و برخورد با کسبوکارها منتقل شده است.
از لغو مسابقه کرمان تا حضور زنان در مسابقه تهران
این تصاویر در شرایطی منتشر شدهاند که تنها چند روز پیش، مسابقه «ماهان ران» در کرمان لغو شد؛ رویدادی که قرار بود در سه مسافت ۵، ۱۰ و ۲۱ کیلومتر برگزار شود. حوزه علمیه کرمان پیشتر خواستار لغو این مسابقه شده و از جمله به حضور زنان و مردان و ملاحظات مربوط به «ارزشهای دینی» اعتراض کرده بود. درنهایت، مجوز برگزاری مسابقه صادر نشد.
در آذر ۱۴۰۴ نیز تصاویر زنان بدون حجاب اجباری در مسابقه کیش واکنشهای گستردهای ایجاد کرد و به برخورد با برگزارکنندگان انجامید.
تصرف خیابان از سوی حامیان حکومت و اعدام مکرر معترضان دیماه
آنچه تهران را در صبح جمعه متفاوت کرد، همزمانی این دو تصویر بود؛ در یک سوی شهر، هزاران نیروی سازمانیافته در یک رزمایش حکومتی برای «دفاع همهجانبه» گرد هم آمدند و در سوی دیگر، زنان و مردان در یک رویداد ورزشی حضور داشتند که تصاویر آن، جلوهای متفاوت از حضور زنان در فضای عمومی ایران را نشان میداد.
این تناقضها در حالی به نمایش گذاشته میشوند که از زمان آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ میلادی فضای سیاسی و امنیتی داخل ایران بیش از پیش تحت تاثیر شرایط جنگی قرار گرفته است و همزمان با برگزاری تجمعهای حکومتی و حضور نیروهای حامی جمهوری اسلامی در خیابانها، گزارشها از ادامه بازداشت معترضان و اجرای احکام اعدام حکایت دارد.
دیدهبان حقوق بشر میگوید جمهوری اسلامی بین ۱۸ مارس تا پایان اوت، دستکم ۲۹ نفر را که در ارتباط با اعتراضات دیماه بازداشت شده بودند، اعدام کردهاست.