در ورزبورگ یک کلیسا قرار است به سالن بولدرینگ، کافه و محل دیدار تبدیل شود؛ برای جامعه مذهبی خداحافظی دردناک است، اما برای بنا فرصتی تازه و نمونهای از چالش کلیساها در آلمان.
در آلمان حدود ۴۴ تا ۴۵ هزار ساختمان کلیسا وجود دارد؛ بسته به این که چه فضاهای مذهبی را هم به حساب بیاوریم. بسیاری از این بناها چهره روستاها، محلهها و مناظر را شکل میدهند. اما هرچه بیشتر این پرسش مطرح میشود که وقتی جمعیت جوامع مذهبی کمتر و هزینهها بیشتر میشود، چگونه میتوان این ساختمانها را حفظ کرد.
آگهی
آگهی
کلیسای محلی سنت آندریاس در محله زاندرآو در شهر وورتسبورگ نیز با چنین تغییری روبهرو است. از بیرون شبیه شاهد خاموش معماری مدرنِ پس از جنگ جهانی دوم است. در داخل، قرار است فضای کلیسا به زودی کارکردی تازه پیدا کند: جایی که دههها مراسم نیایش برگزار میشد، در آینده مردم از دیوارههای بولدر بالا خواهند رفت.
این کلیسا که در سال ۱۹۶۸ توسط اسقف یوزف شتانگل تقدیس شده بود، قرار است عرفی اعلام شود؛ یعنی از نظر حقوق کلیسایی از قداست خارج شود. اسقفنشین وورتسبورگ و گردانندگان سالن بولدر «راک این» این موضوع را در آوریل ۲۰۲۶ به طور عمومی اعلام کردند (منبع به زبان آلمانی). قرار است دیوارههای سنگنوردی، اتاق یوگا، کافه و بخشی ویژه کودکان ایجاد شود. این مجموعه ورزشی بناست در تابستان ۲۰۲۷ افتتاح شود. در این صورت سنت آندریاس میتواند به نخستین «کلیسای سنگنوردی» ایالت بایرن تبدیل شود.
«دیگر از پسش برنمیآییم»
سنت آندریاس دههها محل برگزاری آیینهای مذهبی بود و برای برنامههای جمعی فضا فراهم میکرد. اما بار آن بیش از حد سنگین شد. توبیاس فوکس، کشیشی که کلیسای سنت آندریاس را همراه با پاریش همسایه، سنت آدالبرو، اداره میکند، از هزینههای بالای نگهداری و کمبود نیرو صحبت میکند. فوکس میگوید: «برای مثال، سالها مردی به طور داوطلبانه به عنوان سرایدار فعال بود که به تازگی به دلیل سن و سال مجبور شد کنارهگیری کند.» او میافزاید: «در نهایت برای همه واضح بود که دیگر از پسش برنمیآییم.»
در فوریه ۲۰۲۶ این ساختمان به عنوان بنای تاریخی ثبت شد و تخریب آن در نتیجه منتفی است. برای بسیاری از اعضای جماعت دستکم به این معناست که این ساختمان شاخص، هرچند با کاربری تازه، حفظ میشود.
وقتی کلیساها وضعیت «E» میگیرند
سنت آندریاس موردی استثنایی نیست. اسقفنشین وورتسبورگ موجودی املاک خود را بررسی کرده و نزدیک به ۸۰ مکان عبادت را در اسناد داخلی با حروف اختصاری «E» علامتگذاری کرده است. این نشانه کلیساهایی است که در درازمدت قرار است کاربری تازهای پیدا کنند. گیرالد دیکس، مدیر مالی و عضو شورای اسقفی، تاکید میکند که برای هر کلیسا به دنبال راهحلی اختصاصی هستند و جماعتهای محلی را در این فرایند مشارکت میدهند. هدف این است که رنج وارد بر جامعه ایمانی تا حد ممکن کم باشد.
این اسقفنشین پیشتر هم تجربه تغییر کاربری کلیساها را داشته است: در دهه ۱۹۷۰ برخی مکانهای عبادت در اربسهاوزن به واحدهای مسکونی، در مسپلبرون به مرکز پاریش و در هاوزن نزدیکی آشافنبورگ به کارگاه هنری تبدیل شد. در خود وورتسبورگ نیز بنای تاریخی «اشپیتاله» امروز به عنوان گالری هنر و کلیسای نوساز دانشگاه قدیم به عنوان تالار برگزاری مراسم استفاده میشود.
در سطح آلمان نیز فشار در حال افزایش است. به گفته دفتر مطبوعاتی کنفرانس اسقفهای آلمان، از سال ۲۰۰۰ در ۶۱۱ کلیسای کاتولیک استفاده نیایشی به طور کامل متوقف شده است. تنها ۲۰۱ مورد از مالکیت کلیسا خارج و فروخته شدهاند. بسیاری از ساختمانهای دیگر در تملک کلیسا مانده و امروز به شکل دیگری استفاده میشوند؛ مثلا برای مراکز اجتماعی، مراقبت، مسکن یا بایگانی.
چه چیزهایی مجاز است و چه چیزهایی نه
کلیسا به دلخواه خود درباره نوع کاربری بعدی تصمیم نمیگیرد. اسقفنشین وورتسبورگ طرحی میخواهد که با ارزشهای مسیحی سازگار باشد. مارکوس هاوک از دفتر اسقفی وورتسبورگ در پاسخ به پرسشی توضیح میدهد که استفاده آیینی توسط جوامع دینی غیرمسیحی منتفی است، «با در نظر گرفتن احساسات مذهبی مومنان کاتولیک».
این موضع با رهنمودهای کنفرانس اسقفهای آلمان همخوان است. این نهاد همان سال ۲۰۰۳ تصریح کرد که تخریب باید آخرین راهحل باشد. تغییرات ساختمانی تا حد امکان باید قابل بازگشت باشند تا نسلهای بعدی بتوانند در صورت لزوم دوباره از این فضاها به عنوان مکان مذهبی استفاده کنند. در عین حال حرمت این مکانها مرزهایی تعیین میکند: نشانهها و اشیای نیایشی نباید صرفا به عنوان دکور در طرحهای تجاری به کار گرفته شوند.
برای کلیسای سنت آندریاس در وورتسبورگ، رولاند برونینگ معمار دفتر «آرکیکولت» یک مداخله حداقلی طراحی کرده است. قرار است دیوارههای بولدر روی سکوی گالریای که در داخل سالن تعبیه میشود نصب شوند. این معمار در بیانیه خبری ماه آوریل توضیح میدهد: «در مجموع هدف این است که تا حد امکان با فضای موجود با احتیاط برخورد شود و سازههای جدید به گونهای طراحی شوند که قابل بازگشت باشند.»
از ارائه درخواست تا آخرین مراسم عشای ربانی
پیش از آن که امکان برگزاری فعالیتهای سنگنوردی فراهم شود، باید کلیسا رسما عرفی اعلام و از قداست خارج شود. اسقف فرانتس یونگ این موضوع را در شورای کشیشان و شورای عمومی روحانیان مطرح خواهد کرد و کمیسیون هنر اسقفنشین نیز نظر مشورتی خود را ارائه میدهد. پس از آن، اسقف میتواند دستور عرفی کردن کلیسا را صادر کند.
این اقدام در پایان آخرین مراسم رسمی عشای ربانی و توسط یکی از اعضای شورای کلیسای جامع انجام میشود. هاوک توضیح میدهد: «این مراسم با خالی کردن فضای کلیسا و تحویل سند عرفی شدن بنا به پایان میرسد.» اگر همه طرفها موافق باشند، این مرحله ممکن است هنوز در تابستان ۲۰۲۶ انجام شود.
برای جماعت محلی این خداحافظی چیزی بیش از یک اقدام اداری است. کنفرانس اسقفهای آلمان برای این وضعیت آیینی نیایشی ویژه پیشبینی کرده است؛ آیینی که هم قدردانی را بیان میکند و هم نگاه را به سوی آینده معطوف میسازد.
کلیساهای ساختهشده پس از جنگ زیر فشار ویژه
سنت آندریاس به گروهی از ساختمانها تعلق دارد که این روزها بهویژه در معرض خطرند: کلیساهایی که بین سالهای ۱۹۵۰ تا اوایل دهه ۱۹۷۰ ساخته شدهاند.
استفانی لیب، استاد تاریخ هنر، در مقالهای (منبع به زبان آلمانی) برای مجله «از سیاست و تاریخ زمانه» تغییر کاربری کلیساها را بخشی از یک دگرگونی عمیق ساختاری ارزیابی میکند. کارشناسان میراث فرهنگی به کلیساها به عنوان جزئی از سیما و بافت ساختهشده شهر مینگرند، در حالی که الهیدانان بیشتر از درون و از منظر کارکرد نیایشی به آنها نگاه میکنند. از دید کلیسا، وقتی جماعتی از آنجا نقل مکان میکند، آن فضا هسته معنوی خود را از دست میدهد. این دو نگاه متضاد بسیاری از بحثها درباره تغییر کاربری را همراهی میکند.
این که میتوان کاربریهای تازه را با احترام پیاده کرد، در نمونههای دیگر هم دیده میشود. کلیسای سابق سنت اورسولا در هورت نزدیکی کلن که به دست گوتفرید بهم طراحی شده، سال ۲۰۱۰ به گالری هنر تبدیل شد. کلیسای ارلوزر در آخن نیز سال ۲۰۱۶ به کولومباریوم، یعنی مکانی برای نگهداری گورهای گلدانی، بدل شد؛ فضایی که همچنان حال و هوایی آرام و معنوی دارد.
مسئلهای برای تمام جامعه
اما همه نگاه مثبتی به کاربریهای تجاری ندارند. اولاف تسیمِرمان، مدیر انجمن فرهنگی آلمان، در ژانویه ۲۰۲۵ در گفتوگو با خبرگزاری پروتستان گفت: «کلیساها اموال عمومیاند.» به گفته او، بسیاری از مردم حتی اگر دیگر به کلیسا نروند، خود را با این ساختمانها پیوندخورده احساس میکنند. کلیساها نشانههای شاخص شهریاند و به همین دلیل آینده آنها فقط موضوعی درونکلیسایی نیست.
کلیسای پروتستان نیز به طور جدی با این پرسش درگیر است. در سیویکمین «روز معماری کلیسای پروتستان» در سال ۲۰۲۴ در برلین، آینده ساختمانهای کلیسایی در مرکز توجه قرار داشت. کلاوس مارتین برِسگوت از دفتر فرهنگی شورای کلیسای پروتستان آلمان (EKD) توصیه میکند که از همان ابتدا چند شریک مختلف وارد کار شوند: جماعتهای محلی، شهرداریها، نهادهای میراث فرهنگی و متولیان احتمالی جدید. به گفته او جماعتهای کلیسایی باید یاد بگیرند مسئولیت را تقسیم کنند.
استفانی لیب، تاریخنگار هنر، او هم خواستار نگاهی گستردهتر است. او میگوید تغییر کاربری کلیساها یک دگرگونی ساختاری است، قابل مقایسه با تبدیل شدن زمینهای صنعتی قدیمی در منطقه روهر. آنچه زمانی بار اضافی تلقی میشد، امروز اغلب به عنوان میراث فرهنگی ارزشگذاری میشود. حفظ ساختمانهای کلیسا در نتیجه نه فقط به حمایت کلیسا، که به پشتیبانی جامعه نیز نیاز دارد.
سنگنوردی زیر هرم
آندریاس اشمیت، یکی از دو مدیر «راک این» و خود نیز معمار، این کاربری جدید را متناسب با ویژگی این مکان میداند و میگوید: «کلیسا جایی است که یک جامعه را گرد هم میآورد. ما هم خود را نهادی میدانیم که آدمها را دور هم جمع میکند، از این رو این کاربری تازه بسیار مناسب است.» به گفته او، واژه «Inn» در نام شرکت نماد مهماننوازی است.
کشیش فوکس این وضعیت را یک شانس میداند و میگوید: «ما سپاسگزاریم که خیلی زود راهحلی مناسب برای حفظ کلیسا و خانه پاریش پیدا شد.» خانه کشیشی در مالکیت پاریش میماند و قرار است یک روحانی مستقر در محل از این پس کارهای کودکان و جوانان را هماهنگ کند. به این ترتیب، جماعت همه چیز را از دست نمیدهد؛ بلکه یکی از فضاهای خود را به کاربری دیگری میسپارد.
کاهش شمار اعضای کلیسا
پرونده سنت آندریاس را باید بر زمینه کاهش شمار اعضای کلیسا هم دید. در پایان سال ۲۰۲۵ تنها ۴۳.۸ درصد جمعیت آلمان عضو کلیسای کاتولیک یا پروتستان بودند. بر پایه برآوردهای اولیه (منبع به زبان آلمانی) کنفرانس اسقفهای آلمان، کلیسای کاتولیک ۱۹ میلیون و ۲۱۹ هزار و ۶۰۱ عضو و کلیسای پروتستان (منبع به زبان آلمانی) حدود ۱۷.۴ میلیون عضو داشت. شمار خروج از کلیسا همچنان بالا است: حدود ۳۰۷ هزار نفر در سال ۲۰۲۵ از کلیسای کاتولیک و حدود ۳۵۰ هزار نفر از کلیسای پروتستان خارج شدند.
برای بسیاری از جماعتهای محلی این وضعیت پیامدهای ملموسی دارد. اعضای کمتر یعنی درآمد کمتر، نیروی انسانی کمتر و دست بازِ کمتر برای نگهداری ساختمانهای بزرگ. این که با این بناها چه میشود، نشان میدهد جامعه میخواهد کدام مکانها را حفظ کند تا احساس همبستگی را به شکل دیگری زنده نگه دارد.