رئیس جمهوری آمریکا تهدید کرده است که به دلیل تردید کشورهای اروپایی برای پیوستن به جنگ ایران؛ او کشورش را از ائتلاف سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) خارج خواهد کرد. با این حال، همچنان ابهاماتی درباره امکان قانونی این اقدام، چه در چارچوب قوانین داخلی آمریکا و چه مطابق با معاهدات ناتو وجود دارد.
دونالد ترامپ، رئیس جمهوری آمریکا در هفتههای اخیر و در میانه تنشهای ناشی از جنگ ایران، انتقادات خود از ناتو را شدت بخشیده و حتی تهدید کرده که از این ائتلاف خارج خواهد شد، چرا که کشورهای اروپایی و دیگر متحدان غربی از مشارکت فعال در این بحران سرباز زدهاند.
آگهی
آگهی
پس از آنکه کشورهای عضو ناتو به فراخوان او برای تشکیل یک نیروی دریایی به منظور کمک به بازگشایی تنگه هرمز، پاسخی ندادند، آقا ترامپ در تازهترین حمله کلامی خود، ناتو را یک «ببر کاغذی» خواند.
ترامپ در مصاحبهای با روزنامه بریتانیایی تلگراف گفت: «این موضوع دیگر قابل بازنگری نیست. من هرگز تحت تاثیر ناتو قرار نگرفتهام. همیشه میدانستم ناتو یک ببر کاغذی است و در ضمن، ولادیمیر پوتین، [رئیس جمهوری روسیه] نیز این موضوع را میداند.»
اظهارات آقای ترامپ در فضای مجازی باعث ایجاد این علامت سوال شده که یک کشور عضو، چگونه میتواند روند خروج خود از ناتو را آغاز کند. برخی معتقدند این کار غیرممکن است و برخی دیگر میگویند رئیس جمهوری آمریکا میتواند بهصورت یکجانبه ناتو را ترک کند.
تیم راستیآزمایی یورونیوز این موضوع را بررسی کرده است.
قوانین ناتو درباره خروج یک کشور چه میگوید؟
سازمان پیمان آتلانتیک شمالی در سال ۱۹۴۹ میلادی پایهگذاری شد. در ماده ۱۳ این پیمان آمده است که هر کشوری که بخواهد از ناتو خارج شود، باید ابتدا رسما به ایالات متحده اطلاع دهد و این کشور نیز وظیفه دارد تمام اعضای دیگر را در جریان بگذارد. کشور متقاضی خروج، یک سال بعد رسماً از پیمان خارج خواهد شد.
به این ترتیب، برای کشورهای اروپایی و کانادا، خروج از ناتو نسبتا ساده به نظر میرسد، اما سوال این است که ایالات متحده چگونه میتواند از پیمان خارج شود؟
طبق مقررات پیمان آتلانتیک شمالی، ایالات متحده هم به عنوان «عضو» و هم به عنوان «امین» پیمان ناتو عمل میکند، به این معنا که متنهای پیمان را مدیریت میکند و اطلاعیههای پذیرش عضویت و خروج را ثبت و ابلاغ میکند.
یورونیوز فارسی را در ایکس دنبال کنید
در واقع، دولت آمریکا باید به وزارت امور خارجه این کشور قصد خود برای خروج را اطلاع دهد. سپس وظیفه معمول خود را در اطلاعرسانی به تمام اعضای دیگر انجام میدهد.
در تئوری، آمریکا میتواند بدون اینکه عضو ناتو باشد، همچنان نقش امین پیمان را حفظ کند، اما کشورهای دیگر احتمالا با تصویب یک اصلاحیه، این وظایف را به یک کشور دیگر منتقل خواهند کرد.
قوانین داخلی آمریکا چه میگوید؟
در سطح داخلی نیز خروج ایالات متحده از ناتو به این سادگی نیست. جو بایدن، رئیس جمهوری وقت آمریکا در سال ۲۰۲۳ میلادی، قانونی را تصویب کرد که رئیس جمهوری را از ترک ناتو بدون کسب حمایت دوسوم اعضای سنا بازمیدارد.
این قانون که به اصلاحیه «قانون مجوز دفاع ملی برای سال مالی ۲۰۲۴» مربوط میشود، به طور مشخص اعلام میکند که رئیس جمهوری نمیتواند «تعلیق، خاتمه، انکار یا خروج» از پیمان آتلانتیک شمالی را انجام دهد، مگر اینکه از حمایت اکثریت دوسوم سنا یا یک قانون کنگره برخوردار باشد. همچنین استفاده از بودجه فدرال برای حمایت از خروج را ممنوع میکند.
رافائل لاس، پژوهشگر حوزه سیاستگذاری در اندیشکده «شورای اروپایی روابط خارجی»، به تیم راستیآزمایی یورونیوز، در برنامه تلویزیونی «کیوب» گفت: «این قانون به طور رسمی مسیر خروج ایالات متحده از پیمان را برای رئیس جمهوری بسیار دشوار میکند. البته ممکن است در صورت تلاش ترامپ برای انجام این کار، تفسیرهای قانونی متفاوتی از صلاحیتهای شاخههای مختلف قانونگذاری آمریکا مطرح شود.»
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
به احتمال زیاد، هر تصمیمی برای خروج رسمی از ناتو مستقیما به دیوان عالی کشور خواهد رفت، و دولت استدلال خواهد کرد که قدرت ترک پیمان به رئیس جمهوری تعلق دارد و تلاش برای جلوگیری از آن غیرقانونی است.
آقای لاس افزود: «قوانین دیگری نیز در آمریکا در ارتباط با ناتو وجود دارند، مانند قوانینی که به سهم آمریکا در بودجه ناتو، الزامات انتصاب پرسنل، کنترل صادرات و سایر سیاستها اشاره دارند.» او همچنین گفت که با توجه به اینکه نام آمریکا در پیمانهای ناتو ذکر شده است، در نتیجه هرگونه خروج واشنگتن باعث ایجاد دعاوی حقوقی و پرسشهای قانونی در کشور خواهد شد.
عضویت روی کاغذ
با این حال، نگرانی اصلی سناریویی است که در آن آمریکا از نظر فنی در ناتو باقی میماند اما عملا با کاهش شدید مشارکتهای خود در ائتلاف و ترک تعهدات دفاع متقابل طبق ماده ۵ پیمان آتلانتیک شمالی، از آن خارج میشود.
کارشناسان هشدار میدهند که تهی کردن ناتو به این شکل، به ویژه با توجه به منابع عظیم آمریکا، میتواند اساسا عملکرد این سازمان را آسیبپذیر کند.
ایان برمر، رئیس و مؤسس شرکت «گروه اوراسیا» در حوزه مشاوره ریسک سیاسی، در پستی در شبکه ایکس نوشت: «ترامپ بدون رضایت سنا نمیتواند به صورت قانونی از ناتو خارج شود. اما اگر اعضای ناتو اطمینان نداشته باشند که آمریکا به ماده ۵ پایبند خواهد بود یا خیر، در نتیجه میتوان گفت که این ائتلاف از همان جنبهای که بیشترین اهمیت را دارد، عملا از هم پاشیده است.»
آقای لاس نیز نظر مشابهی داشت و به برنامه کیوب گفت که اگرچه خروج رسمی آمریکا باعث «آسیب عظیمی» به ناتو خواهد شد، اما از منظر برخی جنبهها بهتر از ادامه حضور عضوی غیرمتعهد است، زیرا حداقل شفافیت و اطلاعرسانی به سایر اعضا را فراهم میکند.
به اینستاگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
آقای لاس با اشاره به تغییر موضع آقای ترامپ درباره تعهدات ناتو، انتقادات اخیر از متحدان و اظهارات او درباره تصرف گرینلند از دانمارک و الحاق کانادا، که هر دو از اعضای ناتو هستند، اشاره کرد و توضیح داد که «با توجه به گفتههای ترامپ، نمیتوان احتمال [ماندن آمریکا به عنوان عضوی بیتفاوت] را رد کرد.»
آقای لاس افزود: «ترامپ به عملیات روزمره ناتو متعهد نیست، بنابراین خارج از توانایی او نیست که بگوید آمریکا دیگر خود را متعهد به ماده ۵ نمیداند. این شکاف برای اروپا به سختی پر خواهد شد.»
ایالات متحده حدود ۶۰ درصد از کل هزینه دفاعی ۱ تریلیون و ۴۰۴ میلاردی دلاری ناتو در سال ۲۰۲۵ را تامین میکرد. با خروج آمریکا، اکنون اروپا و کانادا نه تنها باید جای خالی عظیم باقیمانده توسط واشنگتن را پر کنند، بلکه باید مجموعهای از مسائل لجستیکی را نیز مدیریت کنند.
این مسائل شامل خالی بودن پستهای کلیدی توسط پرسنل آمریکایی، از دست دادن دسترسی به پایگاههای واقع در خاک آمریکا و عدم توانایی در ارزیابی میزان مشارکت آینده آمریکا در اروپا است.
آیا خروج از ناتو قبلا هم سابقه داشته است؟
با این حال، سناریوی «خروج نصف و نیمه» احتمالی از ناتو بدون سابقه نیست. آقای لاس به فرانسه به عنوان یک مورد مطالعاتی جالب اشاره میکند.
اگرچه هیچ کشوری تاکنون ناتو را کاملا ترک نکرده است، اما نزدیکترین مثال مربوط به زمانی است که فرانسه در سال ۱۹۶۶ میلادی تحت ریاست جمهوری شارل دوگل تصمیم گرفت از ساختار فرماندهی نظامی آن خارج شود.
در عمل، فرانسه همچنان به عنوان بخشی از شورای آتلانتیک شمالی در شاخه سیاسی ناتو عضو باقی ماند، اما هزاران نیروی آمریکایی مجبور به ترک فرانسه شدند و ستاد ناتو از پاریس به بروکسل منتقل شد، و تا امروز همانجا باقی مانده است.
ژنرالهای فرانسوی نیز دیگر به فرمانده ارشد متفقین در اروپا که همواره شهروند آمریکا است، گزارش نمیدادند.
با این حال، پاریس در سال ۲۰۰۹ تحت ریاست جمهوری نیکولا سارکوزی بار دیگر به ساختار فرماندهی نظامی ناتو بازگشت.
تا زمان انتشار این گزارش، ناتو به درخواست ما برای ارائه نظر پاسخی نداده است.