آیا طراحی فضاپیما بر سلامت روان فضانوردان اثر میگذارد؟ دانشمندان بررسی کردهاند که نور و حریم خصوصی و فضاهای مشترک رفاه آنها را در ماموریتهای طولانی به ماه و مریخ شکل میدهد.
دانشمندان در یک پژوهش (منبع به زبان انگلیسی) تازه، نقشهای تهیه کردهاند از اینکه ویژگیهای مختلف یک سکونتگاه فضایی چگونه میتواند بر سلامت روانی، عاطفی و اجتماعی فضانوردان تاثیر بگذارد.
آگهی
آگهی
پژوهشگران موسسه فناوری ماساچوست (امآیتی) و دانشگاه کلرادو بولدر در آمریکا، رابطه میان عواملی مانند نور، حریم خصوصی و چیدمان فضاهای زندگی را با تجربههایی مانند اضطراب، دلتنگی، خستگی و روابط میان اعضای خدمه بررسی کردند.
هدف این است که مهندسان هنگام طراحی سکونتگاهها برای ماموریتهای فضایی بلندمدت، ابزار روشنتری برای درنظرگرفتن سلامت روان فضانوردان در اختیار داشته باشند.
میش لین، نویسنده اصلی این مطالعه و دانشجوی دکتری در آزمایشگاه سامانههای انسانی و آزمایشگاه سامانههای مهندسی در امآیتی، در بیانیهای خبری گفت: «مدتهاست که آگاهی نسبت به دشواربودن زندگی در فضا وجود دارد.»
او افزود: «از دوران انسان در قوطی فلزی خیلی فاصله گرفتهایم. هرچه اولویتها به سوی ماموریتهای اکتشافی بلندمدت جابهجا میشود، اطمینان از اینکه خدمه ایمن، سالم، خرسند و کارآمد باشند اهمیت بیشتری پیدا میکند.»
در محیطهای بسیار سخت، سکونتگاهها معمولا پیش از هرچیز برای زنده ماندن ساخته میشوند. زیردریاییها، پایگاههای قطب جنوب و فضاپیماها باید انسانها را از خطرهای مستقیم جسمی محافظت کنند، آن هم اغلب در فضایی بسیار محدود.
پرواز فضایی میتواند فشار روانی قابل توجهی بر فضانوردان وارد کند. انزوا و حبس میتواند بر خواب، خلقوخو، عملکرد شناختی و روابط درون خدمه تاثیر بگذارد و زندگی بدون چرخههای طبیعی شب و روز نیز میتواند ریتم شبانهروزی بدن را برهم بزند.
اما با آماده شدن انسانها برای ماموریتهای طولانیتر به ماه و در نهایت مریخ، فضانوردان ممکن است ماهها یا حتی سالها را در کنار همان گروه کوچک از افراد، دور از خانواده و دوستان و با فرصت اندک برای ترک محیط اطراف خود بگذرانند.
طراحی تا چه اندازه میتواند کمک کند؟
پژوهشگران برای یافتن شواهدی که محیط فیزیکی را به سلامت رفتاری پیوند میدهد، مرور گسترده و تکرارشوندهای از ادبیات علمی درباره زیستپذیری در فضا و دیگر محیطهای بسیار سخت انجام دادند.
آنها با استفاده از این پژوهش، نقشهای تهیه کردند که شامل ۶۸ عامل و ۱۶۷ پیوند است و نشان میدهد جنبههای مختلف یک محیط چگونه میتواند بر سلامت رفتاری و عملکرد اثر بگذارد.
تمرکز آنها بر ۱۴ احساس و تجربهای بود که میتواند تحت تاثیر طراحی سکونتگاه قرار گیرد؛ از جمله اضطراب، خودمختاری، کنجکاوی، خستگی، نوستالژی و حس خویشاوندی.
سپس ترسیم کردند که عوامل مختلف طراحی چگونه میتواند در شکلگیری این پیامدها نقش داشته باشد.
برای مثال نور میتواند بر خواب و ریتمهای شبانهروزی تاثیر بگذارد. میزان حریم خصوصی در دسترس اعضای خدمه ممکن است بر استرس و خودمختاری اثر بگذارد، در حالی که چیدمان فضاهای مشترک، راهروها و ورودیها میتواند بر بسامد تعامل افراد با یکدیگر شکل بدهد.
در همین حال مسیرهای دسترسی، پلهها و ورودیها میتوانند به ایجاد دوستی و انسجام اجتماعی کمک کنند، زیرا بر میزان برخوردهای طبیعی میان افراد تاثیر میگذارند.
پژوهشگران همچنین پیشنهاد میکنند به ویژگیهایی توجه شود که میتواند به فضانوردان کمک کند دلبستگی بیشتری به محل زندگی خود پیدا کنند و دلتنگی را کاهش دهند. این ویژگیها میتواند شامل حریم خصوصی بیشتر و فضاهایی باشد که اعضای خدمه بتوانند آنها را دوباره سامان دهند یا شخصیسازی کنند.
لین گفت: «ارتباط میان سکونتگاه و سلامت رفتاری تا کنون در این قالب برقرار نشده بود، بنابراین ما برای نخستین بار این پیوندها را ایجاد کردیم.»
تیم پژوهشی میگوید همین رویکرد را میتوان روی زمین نیز به کار برد؛ از زیردریاییها و سکوهای نفتی گرفته تا ماموریتهای اکتشافی قطب جنوب و دیگر محیطهایی که مردم در آنها مدتهای طولانی را در انزوا و فضای محدود سپری میکنند.
پژوهشگران همچنین یافتههای خود را از طریق یک وبسایت تعاملی به نام اطلس ارتباط و تعامل انسان و محیط (HECIA) در دسترس گذاشتهاند؛ جایی که طراحان میتوانند پیوندهای مختلف را بررسی کنند.
با این حال پژوهشگران تاکید میکنند که این ابزار و ایدههای پشت آن راهنمایی یکسان برای همه انواع سکونتگاههای شدید نیست و طراحی مناسب به مشخصات و محدودیتهای هر سکونتگاه بستگی دارد.