دو پژوهش تازه نشان میدهد دانشمندان بیش از هر زمان دیگری به امکان ویرایش ژنتیکی جنین انسان نزدیک شدهاند؛ فناوریای که میتواند از انتقال بیماریهای ارثی جلوگیری کند، اما همزمان نگرانیهای جدی درباره تولد «نوزادان سفارشی» و پیامدهای اخلاقی آن را دوباره زنده کرده است.
دانشمندان در تازهترین گام برای توسعه فناوری ویرایش ژن، موفق شدهاند دیانای (DNA) جنین انسان را با دقتی بیسابقه اصلاح کنند؛ دستاوردی که میتواند در آینده راه را برای جلوگیری از انتقال بیماریهای ژنتیکی از والدین به فرزندان هموار کند.
آگهی
آگهی
در پژوهش نخست، تیمی به سرپرستی کتی نیاکان، استاد فیزیولوژی تولیدمثل در دانشگاه کمبریج، از این فناوری برای بررسی عملکرد ژنی به نام NANOG در جنین انسان استفاده کرد. این پژوهش نشان داد این ژن نقشی کلیدی در شکلگیری نخستین سلولهایی دارد که بعدها به جنین و جفت تبدیل میشوند. نتایج این مطالعه در نشریه معتبر نیچر منتشر شده است.
در پژوهش دوم، دیتریش اگلی، استاد زیستشناسی سلولی و تکوینی دانشگاه کلمبیا، موفق شد با همین فناوری، دو جهش ژنتیکی شناختهشده را در تخمکهای تازه بارورشده ایجاد کند؛ یکی در ژن PCSK9 که در تنظیم کلسترول نقش دارد و دیگری در ژن HBG که مسئول تولید هموگلوبین جنینی است. او میگوید این ژنها به دلیل شناخت دقیق از عملکردشان، برای ارزیابی دقت این فناوری انتخاب شدهاند.
این پژوهشها که روی جنینهای اهدایی حاصل از لقاح آزمایشگاهی (IVF) انجام شده، از فناوری جدیدی به نام «ویرایش پایه» (Base Editing) استفاده کردهاند؛ روشی که برخلاف فناوری مشهور CRISPR-Cas9، تنها یک حرف از کد ژنتیکی را تغییر میدهد و خطر آسیبهای ناخواسته به کروموزومها را بهمراتب کاهش میدهد.
کتی نیاکان، استاد دانشگاه کمبریج، میگوید این فناوری امکان تغییر دقیق یک جفتباز از میان حدود سه میلیارد جفتباز ژنوم انسان را فراهم میکند؛ پیشرفتی که به گفته او «دستاوردی شگفتانگیز» است.
با این حال، دانشمندان تاکید میکنند که این فناوری هنوز فاصله زیادی تا استفاده بالینی دارد. در هر دو مطالعه، بخشی از سلولهای جنین دچار پدیدهای به نام «موزائیکی شدن» شدند؛ یعنی همه سلولها تغییر ژنتیکی موردنظر را دریافت نکردند. همچنین مواردی از تغییرات ناخواسته در بخشهای دیگر ژنوم نیز مشاهده شد؛ موضوعی که میتواند پیامدهای پیشبینینشدهای برای سلامت انسان داشته باشد.
به همین دلیل، ویرایش ژنتیکی جنین همچنان در حدود ۷۰ کشور جهان ممنوع است و بسیاری از متخصصان معتقدند تا زمان رفع کامل نگرانیهای ایمنی نباید از آن برای تولد نوزاد استفاده شود.
در کنار چالشهای علمی، بحثهای اخلاقی نیز بار دیگر داغ شده است. منتقدان هشدار میدهند فناوریای که امروز برای پیشگیری از بیماریهای ارثی توسعه مییابد، ممکن است در آینده به ابزاری برای طراحی «نوزادان سفارشی» با ویژگیهای دلخواه والدین تبدیل شود؛ از هوش و قد گرفته تا تواناییهای جسمی.
با این حال، گروهی دیگر از پژوهشگران میگویند تمرکز صرف بر سناریوی «نوزادان سفارشی» باعث نادیده گرفتن ارزش واقعی این تحقیقات شده است. به باور آنها، این فناوری نهتنها میتواند به درمان بیماریهای ژنتیکی کمک کند، بلکه شناخت دانشمندان از نخستین مراحل شکلگیری حیات انسان و دلایل شکست بسیاری از بارداریهای حاصل از آیویاف (IVF) را نیز افزایش خواهد داد.
در همین حال، نتایج یک نظرسنجی تازه نشان میدهد اکثریت مردم در بریتانیا، هلند و اسپانیا از استفاده از ویرایش ژنتیکی برای پیشگیری از بیماریهای شدید و تهدیدکننده حیات حمایت میکنند؛ هرچند کارشناسان تاکید دارند مسیر تبدیل این فناوری به یک روش درمانی ایمن و پذیرفتهشده، همچنان طولانی و پرچالش است.