یائسگی به عنوان مرحلهای مهم در تغییر بدن زنان شناخته میشود اما تاثیر آن بر کل دستگاه تولید مثل کمتر روشن است. دانشمندان اکنون با استفاده از هوش مصنوعی اطلس تازهای ساختهاند که تغییر هر اندام را نشان میدهد و الگوهای غیرمنتظرهای را آشکار میکند.
افزایش وزن، گرگرفتگی در هر ساعتی از شبانهروز، بیدار شدن با تعریق شبانه یا عبور از طوفانهای شدید احساسی؛ اینها آشکارترین و شناختهشدهترین تغییرهایی است که در بدن زنان در دوران یائسگی دیده میشود.
آگهی
آگهی
زنان در دوران یائسگی و پس از یائسگی با خطر بیشتر ابتلا به بیماریهای قلبیعروقی، متابولیک، نورودژنراتیو و بیماریهای استخوانی مواجه هستند.
پژوهشهای روزافزونی در این باره انجام شده که دقیقا در مرحله پس از باروری چه رخ میدهد. با این حال هنوز روشن نشده است این تغییر هورمونی در مجموع چه اثری بر دستگاه تولیدمثل میگذارد.
برای درک بهتر اینکه این فرایند چگونه بر سلامت تاثیر میگذارد، پژوهشگران مرکز ابررایانه بارسلونا (Centro Nacional de Supercomputación, BSC-CNS) با استفاده از هوش مصنوعی نخستین اطلس در مقیاس بزرگ از روند پیری دستگاه تولیدمثل زنان (منبع به زبان انگلیسی) را تدوین کردهاند.
پیری در هر اندام چهرهای متفاوت دارد
پژوهشگران ۱۱۱۲ تصویر بافتی از ۶۵۹ نمونه را که مربوط به ۳۰۴ زن ۲۰ تا ۷۰ ساله بود با دادههای بیان ژنی هزاران ژن ترکیب کردند. این کار به آنها امکان داد بازسازی کنند که هفت اندام کلیدی تولیدمثلی، یعنی رحم، تخمدان، واژن، دهانه رحم، پستان و لولههای فالوپ، در گذر زمان چگونه پیر میشوند.
این مطالعه با تکیه بر توان پردازشی ابررایانه MareNostrum 5 (منبع به زبان انگلیسی) و با بهرهگیری از روشهای پیشرفته تشخیص تصویر دادهها را پردازش کرد. آنها با استفاده از تکنیکهای یادگیری عمیق توانستند هم تغییرات قابل مشاهده در بافتها و هم فرایندهای مولکولی زیرین مرتبط با پیری را در هر اندام شناسایی کنند.
نتیجه این کار نقشهای دقیق و اندامبهاندام از روند پیری دستگاه تولیدمثل است.
آنچه پژوهشگران یافتند شگفتانگیز بود؛ همه اندامها به یک شکل یا با یک سرعت پیر نمیشوند. تخمدانها و واژن روند پیری تدریجیتری را نشان میدهند که حتی پیش از آغاز رسمی یائسگی شروع میشود.
یک اندام ظاهرا به شکل «ناگهانی» پیر میشود
در مقابل، به نظر میرسد رحم در حوالی یائسگی دستخوش تغییرات ناگهانیتری میشود. شگفتی دیگر این بود که حتی در یک اندام واحد هم بافتهای مختلف میتوانند با سرعتهای متفاوت پیر شوند. برای نمونه در رحم، مخاط و لایه عضلانی همزمان دگرگون نمیشوند. این بافتها همچنین به نظر میرسد نسبت به دگرگونیهای هورمونی و زیستی مرتبط با یائسگی حساسیت ویژهای دارند.
مارتا مله، رئیس گروه ترنسکریپتومیک و ژنومیک کارکردی در BSC و مدیر این مطالعه، میگوید نتایج نشان میدهد یائسگی فقط پایان کارکرد تولیدمثلی تخمدان نیست. او تاکید میکند: «نتایج ما نشان میدهد یائسگی یک نقطه عطف است که سایر اندامها و بافتهای دستگاه تولیدمثل را به شکلی عمیق دوباره سامان میدهد و به ما امکان میدهد ژنها و فرایندهای مولکولی احتمالا دخیل در این تغییرها را شناسایی کنیم.»
لائورا ونتورا، یکی از نویسندگان اصلی مقاله، با اشاره به اینکه هر اندام با دینامیک متفاوتی پیر میشود، میگوید این پژوهش راه را برای پزشکی شخصیسازیشده هموار میکند. او در گفتوگو با یورونیوز هلث افزود: «در چنین رویکردی، درمانها بر اساس پروفایل مولکولی ویژه هر زن و بافتهای مشخصی که بیشترین فشار ناشی از پیری را نشان میدهند تنظیم میشود.»
راهی ساده و غیرتهاجمی برای پایش سلامت زنان
این مطالعه همچنین سیگنالهای مولکولی مرتبط با پیری تولیدمثلی را شناسایی کرد که در نمونههای خون بیش از ۲۱ هزار و ۴۴۱ زن قابل تشخیص است. این نشانگرهای زیستی میتواند به پزشکان امکان دهد وضعیت اندامهای تولیدمثلی را به شکلی غیرتهاجمی پایش کنند و مثلا بدون نیاز به نمونهبرداری، خطرهای مرتبط با یائسگی مانند عارضههای کف لگن را از پیش شناسایی کنند.
به گفته پژوهشگران، این یافتهها راه را برای ابزارهای بالینی سادهتر و در دسترستر برای پایش طولانیمدت سلامت زنان هموار میکند.