«معاهده آبهای آزاد» نشانه آغاز «دوران تازهای در حکمرانی جهانی اقیانوسها» است اما کارشناسان هشدار میدهند که جلوی آسیبهای جبرانناپذیر را نمیگیرد.
پیمان آبهای آزاد که مدتها انتظارش میرفت، امروز لازمالاجرا شد و «نقطه عطفی تاریخی» در حفاظت جهانی از اقیانوسها رقم زد.
آبهای آزاد که نزدیک به نیمی از سطح سیاره را در بر میگیرند، فراتر از مرزهای ملیاند و بخشی از منابع مشترک جهانی به شمار میآیند. تا امروز برای حفاظت از تنوع زیستی در این آبهای بینالمللی و تضمین تقسیم منصفانه منافع منابعشان میان کشورها، هیچ چارچوب حقوقی مشخصی وجود نداشت.
با این حال، پس از دههها مذاکره، متن این پیمان در مارس 2023 نهایی شد و تعهدات روشنی برای استفاده پایدار از منابع اقیانوس تعیین کرد. برای لازمالاجرا شدن، تصویب 60 کشور لازم بود (تایید نهایی و پذیرشِ تعهد حقوقی نسبت به یک پیمان)؛ نقطه عطفی که 19 سپتامبر سال گذشته محقق شد.
هرچند کارشناسان این توافق را «نقطه عطف» برای همکاری چندجانبه و حکمرانی اقیانوسی ستودهاند، اما نگرانی درباره خلأهای احتمالی همچنان باقی است.
آبهای آزاد چیست و چرا مهماند؟
عبارت آبهای آزاد معمولاً به همه نواحی خارج از صلاحیت ملی اطلاق میشود، از جمله بستر دریا و ستون آب (بخش عمودی آب از سطح تا کف). این همان آبهای بینالمللی است که بیش از دو سوم اقیانوسهای ما را پوشش میدهد؛ تقریباً 50 درصد از سطح سیاره.
آبهای آزاد که زمانی بایر و بیحاصل تصور میشد، اکنون از نظر دانشمندان یکی از بزرگترین ذخیرهگاههای تنوع زیستی روی زمین است. این پهنه در تنظیم اقلیم نقشی مهم دارد و چرخههای کربن و آب را پشتیبانی میکند.
برآورد میشود ارزش اقتصادی کربنی که در آبهای آزاد ذخیره میشود، سالانه بین 74 میلیارد دلار (حدود 63.62 میلیارد یورو) تا 222 میلیارد دلار (190.85 میلیارد یورو) باشد.
با این حال، فعالیتهای انسانی بهطور فزایندهای برای آبهای آزاد مشکلساز شده است. بهگفته ائتلاف آبهای آزاد (HSA) که برای این پیمان لابی کرد، شیوههای مخرب صید مانند ترال کف و ماهیگیری غیرقانونی به حیات دریایی آبهای آزاد آسیب میزند.
این وضعیت همراه با آلودگی پلاستیکی و شیمیایی، فعالیتهای نوظهوری مانند استخراج در بستر دریا، و اسیدیتر شدن آبها بهدلیل افزایش دما، آبهای آزاد را با تهدیدی جدی روبهرو کرده است.
پیمان آبهای آزاد چه خواهد کرد؟
اینک که به قانون بینالمللی بدل شده، پیمان به کشورها اختیار میدهد شبکهای بههمپیوسته از مناطق حفاظتشده دریایی در آبهای آزاد (MPA) ایجاد کنند؛ در صورت عدم دستیابی به اجماع، این مناطق میتواند با رایگیری تصویب شود. این سازوکار مانع از آن میشود که یک کشور بهتنهایی ایجاد مناطق حفاظتشده را سد کند.
این پیمان همچنین از طریق توانمندسازی و انتقال فناوریهای دریایی از کشورهای در حال توسعه حمایت میکند تا بهتر بتوانند مناطق حفاظتشده آینده در آبهای آزاد را طراحی، اجرا، پایش و مدیریت کنند.
چند تعهد حقوقی از امروز لازمالاجراست. برای نمونه، هر فعالیت برنامهریزیشدهای که تحت کنترل یک طرف باشد و بتواند بر آبهای آزاد یا بستر دریا اثر بگذارد، باید فرآیند ارزیابی اثرات زیستمحیطی پیمان را طی کند و دولتها باید چنین فعالیتهایی را بهطور عمومی اعلام کنند.
طرفها همچنین باید هنگام حضور در دیگر نهادها مانند نهادهای ناظر بر کشتیرانی، شیلات و استخراج در بستر دریا اهداف پیمان را ترویج کنند.
جیسون ناف، مدیرعامل جایزه ارثشات، میگوید: «در نیمه این دهه سرنوشتساز، یکی از بلندپروازانهترین ابتکارهای اقیانوسی جهان وارد دورهای تازه از تغییرات نظاممند در حکمرانی اقیانون میشود.»
او میگوید: «این نشاندهنده تعهدی تازه به اقیانوس، حیاتوحش آن، میلیونها انسانی که به سلامت آن وابستهاند و اهداف جهانیِ تعیینشده برای 2030 است. پیمان آبهای آزاد نشان میدهد پیشرفت معنادار از مسیر چشمانداز، پایداری و رهبری حاصل میشود.»
آیا اقیانوسهای ما بهدرستی حفاظت خواهند شد؟
هرچند پیمان آبهای آزاد از سوی دولتها، سازمانهای غیردولتی و محیطزیستگرایان در سراسر جهان ستوده شده، اما درباره میزان کارایی آن در حفاظت از اقیانوسهای ما همچنان نگرانی وجود دارد.
سوفیا تسنیکلی از ائتلاف حفاظت از ژرفدریا (DSCC) میگوید: «امروز روز جشنِ تنوع زیستی و چندجانبهگرایی است، اما کارِ حفاظت از اقیانوس هنوز به پایان نرسیده.»
او میافزاید: «این پیمان سطح انتظار را بهطور چشمگیری بالا میبرد، اما بهتنهایی مانع آغاز استخراج در ژرفای دریا در اقیانوس ما نخواهد شد.»
چند کشورِ تصویبکننده پیمان آبهای آزاد، مانند ژاپن و نروژ، در رقابت برای دسترسی به مواد معدنی حیاتیِ مورد استفاده در فناوریهای پاک، به برداشت گسترده از بستر دریا ابراز علاقه کردهاند.
تسنیکلی اضافه میکند: «دولتها نمیتوانند در حالیکه اجازه پیشروی به صنعتی میدهند که زندگی و زیستبومهایی را که بهسختی میشناسیم، بهطور برگشتناپذیر نابود میکند، بهطور معتبر به حفاظت از تنوع زیستی دریایی متعهد شوند.»
یک آزمایش استخراج در ژرفای دریاِ اخیر نشان داد این اقدام بحثبرانگیز بر بیش از یکسوم جانورانِ بستر دریا اثر میگذارد و گزارشی که بنیاد عدالت محیطزیستی در سال 2024 منتشر کرد نیز بیان میکند استخراج در ژرفای دریا در واقع برای گذار به انرژی پاک ضروری نیست.
به همین دلیل، DSCC از همه اعضای پیمان آبهای آزاد خواسته است با بهرهگیری از این شتاب، در سازمان بینالمللی بستر دریا تعلیقِ استخراج در ژرفای دریا را برقرار کنند.
دکتر انریک سالا، بنیانگذار پریستین سیز، هشدار میدهد که این پیمان نمیتواند از اهمیتِ حفاظت از پهنههای اقیانوسیِ تحت حاکمیت دولتهای ملی چشم بپوشد، زیرا بخش عمده ماهیگیری و دیگر فعالیتهای مخرب انسانی در همانجا رخ میدهد.
او در بیانیهای میگوید: «حفاظت از آبهای ملی نباید به حاشیه رانده شود».
دکتر سالا میافزاید: «مناطق حفاظتشده جدید، چه در آبهای آزاد و چه نزدیک ساحل ایجاد شوند، تنها زمانی موثر خواهند بود که بهطور سختگیرانه حفاظت و از نظر فعالیتهای غیرقانونی بهطور کامل پایش شوند.»
او تاکید میکند: «این تنها راهی است که میتوانیم مطمئن شویم ذخایر دریایی برای اقلیم، تنوع زیستی و اقتصادها سودمند واقع میشوند.»