رشد اقتصادی دهه‌ها با افزایش انتشار کربن پیوند داشت؛ اکنون در حال جدایی‌ است

شمار رو به افزایش کشورها در حالی انتشارهای CO2 را کاهش می‌دهند که اقتصادشان همچنان رشد می‌کند؛ واقعیتی که افسانه چند دهه‌ایِ ناسازگاریِ کاهش انتشار با رشد اقتصادی را نقش بر آب می‌کند.

آگهی

آگهی

گزارش تازه از واحد هوشمندی انرژی و اقلیم(ECIU) ۱۱۳ کشور را تحلیل کرده است که بیش از ۹۷ درصد تولید ناخالص داخلی جهان و ۹۳ درصد انتشارهای جهانی را نمایندگی می‌کنند.

با استفاده از تازه‌ترین داده‌های بودجه کربن جهانی ۲۰۲۵ و نظام طبقه‌بندی دقیق‌تر نسبت به مطالعات پیشین، پژوهشگران دریافتند یک «دگرگونی چشمگیر» زیر سطح در حال رخ دادن است؛ زیرا گسست به «قاعده، نه استثنا» تبدیل می‌شود.

گسست چیست؟

گسست انتشار به میزان توان یک اقتصاد برای رشد بدون افزایش انتشار کربن اشاره دارد. این مفهوم به سه دسته تقسیم می‌شود.

بازاتصال مطلق، که پژوهشگران آن را نتیجه مطلوب توصیف می‌کنند، زمانی است که انتشارها همزمان با رشد مثبت اقتصادی کاهش می‌یابد. گسست نسبی زمانی رخ می‌دهد که انتشارها افزایش پیدا می‌کند اما آهسته‌تر از تولید ناخالص داخلی.

در سوی دیگر طیف، بازاتصال مطلق است؛ جایی که انتشارها افزایش می‌یابد و در همان حال تولید ناخالص داخلی کاهش پیدا می‌کند. گزارش می‌گوید این وضعیت نادر است اما می‌تواند در «دوره‌های فشار شدید اقتصادی» مانند دوران همه‌گیری کووید-۱۹ رخ دهد.

در حالی که هیئت بین‌دولتی تغییرات اقلیم (IPCC) می‌گوید اینکه آیا می‌توان به گسست مطلق در مقیاس جهانی دست یافت «بحث‌برانگیز» است، گسستن پیوند میان تولید ناخالص داخلی و CO2 برای دستیابی به اهداف اقلیمیِ مندرج درتوافق پاریس ضروری است.

گزارش اذعان دارد که استفاده از گسست به‌عنوان شاخص پیشرفت در اقدام اقلیمی محدودیت‌هایی دارد.

تحلیل‌های پیشین مواردی از گسست را نشان داده‌اند که یا موقتی بوده‌اند یا به این حساس بوده‌اند که انتشارها بر مبنای سرزمینی (انتشارهایی که در مرزهای جغرافیایی یک کشور آزاد می‌شود) سنجیده شوند یا بر مبنای مصرف، که انتشار ناشی از کالاهای وارداتی را نیز در نظر می‌گیرد.

کاهش انتشارها چه اثری بر رشد اقتصادی گذاشته است؟

گزارش از وقوع گسست «گسترده» در اروپا، آمریکای شمالی، آمریکای جنوبی و آفریقا خبر می‌دهد و می‌گوید بسیاری از اقتصادهای نوظهور «چرخش‌های چشمگیری» داشته‌اند؛ از وضعیتی که انتشارها سریع‌تر از تولید ناخالص داخلی‌شان افزایش می‌یافت به گسست مطلق رسیده‌اند.

اکنون ۹۲ درصد تولید ناخالص داخلی جهان و ۸۹ درصد انتشارهای جهانی در اقتصادهایی است که یا نسبی یا مطلق گسست داشته‌اند. این سهم نسبت به دهه پیش از توافق پاریس (۲۰۰۶ تا ۲۰۱۵) که برای هر دو ۷۷ درصد بود افزایش یافته است.

در فاصله ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۳، کشورهایی که نزدیک به نیمی (۴۶ درصد) از تولید ناخالص داخلی جهان را نمایندگی می‌کنند به‌طور مطلق گسست داشتند و در حالی که اقتصادشان رشد کرد، انتشارها را کاهش دادند. این رقم نسبت به دوره پیش از توافق پاریس ۳۸ درصد افزایش نشان می‌دهد.

پژوهشگران هر کشور را در یکی از سه دسته جای دادند: «گسست‌گرانِ باثبات» که در هر دو دوره ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۵ و ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۳ به‌طور مطلق گسست داشتند و «بهبوددهندگان» که در دوره پیش از توافق پاریس گسست مطلق نداشتند اما در ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۳ به آن دست یافتند.

«بازگشت‌ها» کشورهایی طبقه‌بندی شدند که از ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۵ گسست مطلق داشتند اما در دوره ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۳ دیگر چنین نبود.

اروپا در چه وضعیتی است؟

اکثریت کشورهای اروپایی در دسته گسست‌گرانِ باثبات قرار گرفتند؛ از جمله اتریش، بلژیک، بلغارستان، چک، آلمان، دانمارک، اسپانیا، استونی، فنلاند، فرانسه، بریتانیا، مجارستان، ایرلند، هلند، نروژ، لهستان، رومانی، اسلوواکی و سوئد.

در این نتایج از انتشارهای مبتنی بر مصرف استفاده شد تا نگرانی‌ها درباره اینکه اقتصادهای پیشرفته با برون‌سپاری تولیدِ کربن‌بر به کشورهای درحال‌توسعه، انتشارهای خود را به خارج منتقل می‌کنند، برطرف شود.

بلاروس، سوئیس، یونان، ایتالیا و پرتغال به‌عنوان بهبوددهندگان دسته‌بندی شدند و لیتوانی، لتونی و اسلوونی در شمار بازگشت‌ها قرار گرفتند.

برخی از بزرگ‌ترین کاهش‌های نسبی انتشار در اروپای غربی ثبت شده است، از جمله در نروژ، سوئیس و بریتانیا.

گسست اکنون قاعده است

جان لنگ، یکی از نویسندگان گزارش و مسئول Net Zero Tracker در ECIU، می‌گوید: «گاهی به ما گفته می‌شود جهان نمی‌تواند بدون کاهش رشد، انتشارها را کاهش دهد.»

او اضافه می‌کند: «برعکس این در حال وقوع است. گسست اکنون قاعده است نه استثنا و سهم اقتصاد جهانی که انتشارها را به‌طور مطلق از رشد جدا می‌کند، به‌تدریج در حال افزایش است.»

لند اذعان می‌کند که انتشارهای CO2 جهانی همچنان در حال افزایش است، هرچند بسیار کندتر از ۱۰ سال پیش. با این حال او معتقد است که «دگرگونی ساختاری غیرقابل انکار است».

گرت ردموند-کینگِ ECIU نیز از این یافته‌ها استقبال کرد و شتاب ایجادشده توسط توافق پاریس را غیرقابل توقف توصیف کرد.

او می‌افزاید: «در سراسر جهان، تعداد افراد شاغل در انرژی پاک از سوخت‌های فسیلی بیشتر است و در داخل، صنایعِ خالصِ صفر سه برابر سریع‌تر از کل اقتصاد رشد می‌کنند.»

با تشدید تهدید تغییرات اقلیمی، ردموند-کینگ هشدار می‌دهد: «خالص صفر همچنان تنها راه‌حل برای متوقف کردن پیامدهای هرچه پرهزینه‌تر و خطرناک‌تر است.»