فیلم «اودیسه» کریستوفر نولان بحث خاستگاه هومر را زنده کرده و نگاهها را به ازمیر دوخته است؛ در گفتگوی اختصاصی، پروفسور آیلین اومیت اردم از پیوند هومر با ازمیر و نبود سند فیزیکی مستقیم میگوید.
در دامنههای پوشیده از درختان زیتون در حاشیه ازمیر، غاری نمناک در دره بورنوا سالهاست جایگاهی مقدس در روایتهای محلی دارد.
آگهی
آگهی
نسلهای پیاپیِ ساکنان این منطقه این باور را منتقل کردهاند که شاعر باستانی هومر در همین غار نشست و «ادیسه» را نوشت.
همزمان با آنکه اقتباس سینماییِ کریستوفر نولان از «ادیسه» به یکی از بزرگترین موفقیتهای امسال، هم نزد منتقدان و هم در گیشه جهانی تبدیل شده است، شور و شوق جهانی بار دیگر معمایی کهن را در ادبیات زنده کرده است: این متن بنیادین ادبیات در واقع کجا نوشته شده است؟
برای پروفسور آیلین امید اردم، باستانشناس ترک و کارشناس دانشگاه اژه، این تب سینمایی فرصتی مهم برای بازنگری در واقعیتهای تاریخی، زبانی و عینیِ پیونددهنده هومر با اسمیرنای باستان، ازمیرِ امروزی، فراهم کرده است.
پروفسور اردم در گفتوگوی اختصاصی با یورونیوز گفت: «وقتی هومر را ارزیابی میکنیم، با نویسنده پذیرفتهشدهِ ایلیاد و ادیسه سروکار داریم. پژوهشگران از دیرباز بحث کردهاند که چگونه شاعری در قرن هشتم پیش از میلاد توانسته جنگ تروا را، رویدادی که ۴۰۰ سال پیش از او رخ داده، با چنین جزئیات زنده و عمق تراژیک توصیف کند. برخی این امر را به سنت شفاهیِ پیوستهای در طول ۴۰۰ سال نسبت میدهند و برخی دیگر این حماسهها را مجموعهای از داستانهای نقالان مختلف میدانند.»
با وجود همه بحثها درباره نویسندگی، پروفسور اردم تاکید میکند که منابع باستانی بهطور قاطع به ازمیر اشاره دارند.
او گفت: «از هرودوت، تاریخنگار قرن پنجم پیش از میلاد، تا استرابو، جغرافیدان قرن اول پیش از میلاد، نویسندگان باستان آشکارا ادعا کردهاند که هومر اهل اسمیرنا بوده است. هرچند نامهایی مثل خیوس یا کیمه هم مطرح شده، اما اسمیرنا از روزگار باستان یکی از جدیترین گزینهها به شمار میرود.»
پیوند با اسمیرنا
به گفته پروفسور اردم، اصلیترین استدلالهای علمی که هومر را به ازمیر پیوند میدهند در زبان این متنها و جغرافیای شهریِ قرن هشتم پیش از میلاد نهفته است.
پروفسور اردم به یورونیوز گفت: «این حماسهها عمدتا به گویش یونی نوشته شدهاند اما واژگان ایولیِ قابل توجه و اصطلاحات یونانیِ کهن زیادی در آنها دیده میشود. از نظر جغرافیایی، اسمیرنای قرن هشتم پیش از میلاد که در بایراکلی هویوک واقع بود دقیقا بر مرزی قرار داشت که منطقه ایولی در شمال را از منطقه یونی در جنوب جدا میکرد. بایراکلی ابتدا بهعنوان یک سکونتگاه ایولی بنیان گذاشته شد و بعد به اتحادیه یونی پیوست. شاعری حماسی که در چنین مرکز خاصی شعر میسرود، طبیعی است که از این واژگان منحصربهفردِ دوگانه بهره بگیرد.»
اردم همچنین تاکید میکند که بایراکلی هویوک تنها مرکز شهریِ فعال و استحکامیافته در حوضه ازمیر در قرن هشتم پیش از میلاد بوده و همین آن را به اصلیترین بستر تاریخیای تبدیل میکند که هومر میتوانسته در آن زندگی کند.
با این حال، پروفسور اردم در برابر ادعاهای رایج درباره یافتنِ ردهای فیزیکی مستقیم، احتیاط علمیِ جدی را حفظ میکند و میان احترامِ دوران متاخر باستان به این شاعر و هرگونه اثبات مستقیم مربوط به قرن هشتم پیش از میلاد خط تمایز روشنی میکشد.
او در گفتوگو با یورونیوز تاکید کرد: «باید شفاف باشیم؛ هنوز شواهد باستانشناسیِ مستقیم و ملموسی نداریم که به صراحت ثابت کند هومر در اسمیرنا زندگی کرده یا در آنجا نوشته است. در بایراکلی هیچ اثرِ مربوط به قرن هشتم پیش از میلاد که نام هومر روی آن حک شده باشد پیدا نشده، عمدتا به این دلیل که لایههای عمیقِ اولیه هنوز در گستره وسیعی از محوطه کاوش نشدهاند.»
پروفسور اردم یادآور میشود که آثار متاخرتر، مانند سکههای هلنیستیِ ضربشده در اسمیرنا با تصویر هومر یا تندیس آیینیِ نشستهای که در زیارتگاه نزدیکِ کلاروس کشف شده، بیش از آنکه سندی از زمان حیات او باشند نشان میدهند نسلهای بعدی چگونه این شاعر را فرزند این شهر دانستهاند.
او افزود: «تداوم کاوشهای باستانشناسی با حمایت وزارت فرهنگ و گردشگری و نهادهای محلی حیاتی است. اگر روزی یافتهای مستقیم و مرتبط با هومر کشف شود، از دل همین لایهها و با حفاری عمیقتر بیرون خواهد آمد.»
در حالی که جامعه دانشگاهی در انتظار نتایج قطعیِ کاوشهاست، شور محلی در ازمیر که از قرنها افسانه و روایت تغذیه میشود به اوج رسیده است.
در دامنههای بیرون شهر، غاری نمناک در دره بورنوا مدتهاست از سوی اهالی بهعنوان مکانی مقدس گرامی داشته میشود؛ جایی که گفته میشود هومر شاهکارهایش را در آن سروده است. در متون باستانی بارها از این شاعر با لقب «ملسیژنِس» به معنای «زاده ملس» یاد شده؛ اشارهای به رودخانهای که در کنار بایراکلی جریان دارد.
عمر اشکی، شهردار بورنوا، در گفتوگو با خبرگزاری فرانسه گفت: «حفظ میراث هومر وظیفهای است که در برابر بشریت داریم.» او با تشریح برنامههای شهرداری برای مرمت این غار و آمادهسازی آن برای گردشگران فرهنگیِ بینالمللی افزود: «داستانهایی که او روایت میکند بخشی از همین چشمانداز است.»
پژوهشگران محلی همچنین به نقشبرجستههای باستانیای اشاره میکنند که خطوط کلی غار بورنوا را بازتاب میدهند.
آلتان آلتین، پژوهشگر ترک، در گفتوگو با خبرگزاری فرانسه توضیح داد: «این منطقه همیشه دره هومر نامیده شده است. برای من تردیدی نیست که او اهل همین سرزمینهاست.» او با تاکید بر اینکه میراث این شاعر تاریخهای منطقهای را به هم پیوند میدهد افزود: «هومر ۲۸۰۰ سال قدمت دارد، در حالی که مرزهای مدرن تنها یک قرن قدمت دارند. هومر یونانی است. هومر آناتولیایی است.»
باستانشناسانی چون مهمت آکیف اردم نیز یادآور شدهاند که سکهها و پیکرهها نشان میدهد ساکنان باستان هومر را از آنِ خود میدانستند. با این حال، همانطور که پروفسور اردم برای یورونیوز توضیح میدهد، در حالی که شواهد تاریخی و زبانی پیوسته به اسمیرنای باستان بازمیگردند، اثبات نهاییِ فیزیکی هنوز زیر خاک نهفته است.