با اکران «اودیسه» کریستوفر نولان و داغ شدن دوباره بحث ریشههای هومر، نگاهها به ازمیر دوخته شده است. در گفتوگوی اختصاصی، پروفسور آیلین اومیت اردم از شواهد باستانی پیونددهنده این شاعر با ازمیر و علت نبود سند فیزیکی قطعی میگوید.
همزمان با این که اقتباس سینمایی اودیسه ساخته کریستوفر نولان به یکی از بزرگترین موفقیتهای امسال، هم در نظر منتقدان و هم در گیشه جهانی تبدیل شده، شور و شوقی جهانی دوباره یک معمای کهن ادبی را زنده کرده است: این متن بنیادین ادبیات در اصل کجا نوشته شده است؟
آگهی
آگهی
این شاعر از دیرباز با منطقه ازمیر در سواحل اژه ترکیه، که در بیشتر تاریخ خود با نام اسمیرنای باستانی شناخته میشد، پیوند خورده است.
برای آیلین امید اردم، استاد ترک باستانشناسی در دانشگاه اژه، این تب سینمایی فرصتی حیاتی فراهم کرده تا واقعیتهای تاریخی، زبانی و فیزیکی پیونددهنده هومر با اسمیرنای باستانی، یعنی ازمیر امروزی، دوباره بررسی شود.
اردم در گفتوگو با یورونیوز گفت: «وقتی هومر را ارزیابی میکنیم، با نویسنده پذیرفتهشده ایلیاد و اودیسه روبهرو هستیم. پژوهشگران مدتهاست بحث میکنند که چگونه شاعری در قرن هشتم پیش از میلاد توانسته جنگ تروآ، رویدادی که ۴۰۰ سال پیش از آن رخ داده، را با چنین جزئیات زنده و عمق تراژیک توصیف کند. برخی این را نتیجه یک سنت شفاهیِ پیوسته ۴۰۰ ساله میدانند و برخی دیگر این حماسهها را مجموعهای از روایتهای سروده شاعران گوناگون تلقی میکنند.»
صرفنظر از بحثهای مربوط به نویسندگی، اردم تاکید میکند که منابع باستانی به شکل قاطع به ازمیر اشاره دارند.
اردم میگوید: «از هرودوت، مورخ قرن پنجم پیش از میلاد، تا استرابو، جغرافیدان قرن نخست پیش از میلاد، نویسندگان باستان صراحتا گفتهاند هومر اهل اسمیرنا بوده است. هرچند جاهایی مانند خیوس یا کیمه نیز مطرح شدهاند، اسمیرنا از روزگار باستان به عنوان یکی از جدیترین گزینهها شناخته شده است.»
پیوند اسمیرنا
به گفته اردم، اصلیترین استدلالهای علمی که هومر را به ازمیر پیوند میدهد در زبان متنها و در جغرافیای شهری قرن هشتم پیش از میلاد نهفته است.
اردم در گفتوگو با یورونیوز توضیح میدهد: «این حماسهها عمدتا به گویش ایونی نوشته شدهاند، اما واژگان قابل توجهی از گویش آئولی و اصطلاحات بسیار کهن یونانی در آنها دیده میشود. از نظر جغرافیایی، اسمیرنای قرن هشتم پیش از میلاد که در محوطه بایراکلی هویوک قرار داشت، درست بر مرز میان ناحیه آئولی در شمال و ناحیه ایونی در جنوب واقع بود. بایراکلی ابتدا به عنوان یک سکونتگاه آئولی بنیانگذاری شد و بعدا به اتحادیه ایونی پیوست. طبیعی است که شاعری دورهگرد که در چنین کانونی شعر میسرود از این واژگان دوگانهِ ویژه استفاده کند.»
اردم همچنین تاکید میکند که بایراکلی هویوک در قرن هشتم پیش از میلاد تنها مرکز شهری فعال و دارای استحکامات در حوضه ازمیر بوده و به همین دلیل محتملترین بستر تاریخی برای زندگی هومر به شمار میرود.
با این حال، در پاسخ به ادعاهای رایج درباره وجود شواهد عینی، اردم با احتیاط علمی جدی برخورد میکند و میان احترام دیرینه به هومر در دوران باستان و شواهد مستقیم متعلق به قرن هشتم پیش از میلاد مرزی روشن میکشد.
اردم در گفتوگو با یورونیوز تاکید میکند: «باید روشن بگوییم: هنوز شواهد باستانشناختی مستقیم و قطعی که به صراحت ثابت کند هومر در اسمیرنا زندگی کرده است در اختیار نداریم. در بایراکلی تاکنون هیچ اثر مربوط به قرن هشتم پیش از میلاد که نام هومر بر آن حک شده باشد کشف نشده؛ عمدتا به این دلیل که لایههای بسیار عمیق و کهن هنوز در گستره وسیعی از محوطه به طور کامل نمایان نشدهاند.»
به گفته اردم، یافتههای متاخرتر، مانند سکههای هلنیستی ضربشده در اسمیرنا با تصویر هومر یا تندیس نیایشیِ نشستهای که در زیارتگاه نزدیک کلاروس پیدا شده، بیش از آنکه سندی از دوران زندگی خود شاعر باشند نشان میدهند نسلهای بعدی او را فرزند این شهر میدانستند.
اردم اضافه میکند: «تداوم کاوشهای باستانشناسی با حمایت وزارت فرهنگ و گردشگری و نهادهای محلی حیاتی است. اگر قرار باشد روزی یافتهای مستقیم و مرتبط با هومر به دست آید، تنها با نفوذ بیشتر به این لایهها کشف خواهد شد.»
در حالی که محافل علمی منتظر نتایج قطعی کاوشها هستند، اشتیاق محلی در ازمیر به اوج رسیده و مقامهای شهری و پژوهشگران اکنون غاری در بورنوا را برجسته میکنند که گفته میشود هومر آثار خود را در آنجا سروده است.
در دامنههای بیرون شهر، غاری نمناک در دره بورنوا از دیرباز نزد اهالی به عنوان جایی شناخته میشود که هومر شاهکارهای خود را در آنجا سروده است. متنهای باستانی بارها از این شاعر با لقب «ملسیگنس»، به معنای «زاده ملس»، یاد کردهاند؛ نام رودی که در کنار بایراکلی جریان دارد.
با این همه، در واقع هیچکس دقیقا نمیداند هومر حماسههای خود را کجا سروده و افسانههای بسیاری پیرامون مفهوم غار هومر شکل گرفته است.
عمر اسکی، شهردار بورنوا، در گفتوگو با خبرگزاری فرانسه گفت: «حفاظت از میراث هومر وظیفهای است که در برابر بشریت داریم. او یکی از پایهگذاران ادبیات است.»
او افزود: «داستانهایی که او روایت میکند درباره همین سرزمین است. مسئله این نیست که باید هومر را برای خودمان بدانیم یا نه؛ سرگذشت او سرگذشت ما هم هست.»
آلتان آلتین، پژوهشگر ترک، به خبرگزاری فرانسه گفت: «اهالی محلی همیشه اینجا را دره هومر نامیدهاند. مسافرانی از سراسر جهان میآمدند تا غاری را ببینند که گفته میشود هومر شعرهایش را در آن سروده است.»
آلتین که کتابی در این باره نوشته و معتقد است میراث هومر تاریخهای منطقهای را به هم پیوند میدهد، میگوید: «برای من هیچ تردیدی نیست؛ هومر اهل بورنواست. در هر صورت او از ایونیاست؛ منطقهای که اسمیرنا و خیوس را در بر میگیرد. او فرزند همین سرزمینهاست.» ایونیا نام یکی از نواحی یونان باستان در سواحل اژه ترکیه است.
او تاکید میکند: «هومر ۲۸۰۰ سال قدمت دارد، در حالی که مرز ترکیه و یونان تنها حدود یک قرن است که وجود دارد. هومر یونانی است. هومر آناتولیایی است. هیچکدام از ما، حتی کشورهایمان، از او قدیمیتر نیستیم.»
باستانشناسانی مانند مهمت آکیف اردم نیز یادآور شدهاند که سکهها و تندیسها نشان میدهد ساکنان باستانی این منطقه هومر را متعلق به خود میدانستند.
هرچند نشانههای تاریخی و زبانی مدام به ازمیر باستانی ارجاع میدهند، اما شواهد نهایی فیزیکی هنوز زیر خاک پنهان است.