جویس کرول اوتس: دفاع از «اودیسه» در برابر نقد تند مترجم و زبان زمخت مگا

فیلم کریستوفر نولان The Odyssey رسما چهارمین فیلم پرفروش سال ۲۰۲۶ است و تنها کمی بیش از دو هفته بعد از اکران در سینماها، فروش جهانی آن از مرز ۷۰۰ میلیون دلار گذشته است.

آگهی

آگهی

در حالی‌که تماشاگران همچنان برای دیدن برداشت نولان از منظومه حماسی هومر راهی سالن‌های سینما می‌شوند، این فیلم به نوعی به محور یک مناقشه فرهنگی تبدیل شده است. این اثر باعث شده علاقه‌ای تازه به متن اصلی و فرهنگ یونان شکل بگیرد؛ پیامدی مثبت که با دشمنی اولیه ایلان ماسک با فیلم و دامن‌زدن او به جنگ فرهنگی پیرامون ترکیب متنوع بازیگران تا حدی تحت‌الشعاع قرار گرفته است.

او حتی اعلام کرد که ابزار هوش مصنوعی Grok Imagine قرار است یک نسخه بلند سینمایی «از نظر تاریخی دقیق» از متن هومر تولید کند.

در کنار این‌ها، گروهی از اصالت‌گرایان نیز از برداشت نولان از متن اصلی ناراضی‌اند؛ به‌ویژه به خاطر استفاده از زبان انگلیسی امروزی.

یکی از انتقادهای اخیر از سوی مترجم بریتانیایی-آمریکایی امیلی ویلسون مطرح شد؛ ترجمه سال ۲۰۱۷ او از منظومه هومر نخستین ترجمه منظوم این اثر به انگلیسی توسط یک زن بود. ویلسون در نقدی برای London Review of Books نوشت که به‌سرعت وایرال شد و در آن فیلم نولان را به‌شدت زیر سؤال برد و نوشت که این اثر فاقد «عمق روانی، عاطفی، سیاسی و اخلاقی» است و «هیچ حرف قانع‌کننده‌ای برای گفتن ندارد».

ویلسون در جمع‌بندی نقد خود نوشت: «از این‌که حتی یک بخش از این فیلمنامه را نوشته باشم، شرمنده می‌شدم».

حالا نویسنده آمریکایی جویس کرول اوتس به دفاع از The Odyssey برخاسته و به زبان و لحن ویلسون اعتراض کرده است؛ اوتس این لحن را نوعی «تحقیر و برتری‌جویی متکبرانه» توصیف می‌کند.

اوتس در ایکس نوشت: «به‌جای آن‌که در فضایی همکارانه با برداشت‌های متفاوت از هومر مخالفت کند، این فرد که به‌طور چشمگیری از فیلم نولان بهره‌مند شده، با زبانی زمخت شبیه زبان هواداران MAGA کسی را که دیدگاه‌های متفاوتی دارد هدف می‌گیرد. از یک مترجم، بیش از دیگران، که خود را در خدمت یک متن می‌داند، انتظار می‌رود کمی اندیشمندتر باشد و به دیگرانی که همانند خودش مدعی کنش مبتنی بر حسن‌نیت هستند احترام بگذارد».

نولان پیش‌تر ترجمه ویلسون از متن باستانی را ستوده و به Empire (منبع به زبان انگلیسی) گفته بود که از جمله آغازین نسخه او، «Tell me about a complicated man»، هنگام توسعه نقش مت دیمون در قالب اودیسئوس الهام گرفته است.

اوتس که جایزه ملی کتاب را برده، چهار بار فینالیست جایزه پولیتزر بوده و بیش از همه با کتاب‌های «Blonde» و «We Were Mulvaneys» (که هر دو به فیلم تبدیل شده‌اند) شناخته می‌شود، در چند پست جداگانه در ایکس اضافه کرد که اقتباس نولان را شدیدا توصیه می‌کند و طرفدار ترجمه ویلسون نیست.

اوتس نوشت (منبع به زبان انگلیسی): «آن بخش‌هایی از ترجمه امیلی ویلسون را که خوانده بودم، برای من نبود»، و افزود که به‌گمان او این ترجمه «به‌طور عمدی نوشته شده تا برای مخاطبانی جذاب باشد که با صراحت و سادگی واژگان ادبیات نوجوان راحت هستند؛ یعنی با هدف بازارپسندی و استفاده در کلاس‌های دبیرستان».

نویسنده ادامه داد: «وقتی زبان شاعرانه‌تر و والاتری به‌کار می‌برید، به‌طور طبیعی دامنه مخاطبانتان را محدود می‌کنید»، و افزود که در رویکردی مستقیم و تجاری «هیچ اشکالی وجود ندارد». او نوشت: «چرا از یک اثر کلاسیک که تحت حمایت حق نشر نیست، سود نبریم؟ رمان گرافیکی از "The Odyssey" هم می‌تواند عالی باشد».

اوتس همچنین به منتقدان دیالوگ‌های مدرن فیلم پاسخ داد.

اوتس نوشت: «شیک‌ترین ترجمه از The Odyssey را دنیل مندلسون انجام داده؛ ترجمه‌ای "شاعرانه" که هر کلمه در آن با دقت و وسواس انتخاب شده، زیبا و آهنگین است. اما اگر همان ترجمه در فیلم نولان استفاده می‌شد، اتهام‌ها دیگر این نبود که زبان فیلم پیش‌پاافتاده یا خسته‌کننده است، بلکه می‌گفتند زبان بیش از حد والا و "شاعرانه" است. فکر نمی‌کنم فیلم نولان در آینده یک کلاسیک بزرگ به‌حساب بیاید، اما واقعا به‌نظر می‌رسد هر کاری که نولان می‌کرد، گروه‌های بزرگی را ناامید می‌کرد. بیشتر فیلمسازان و خالقان فقط تا حد توانشان تلاش می‌کنند و عجیب است که این کارگردان با چنین خشم شدیدی هدف انتقاد قرار گرفته است».

اوتس همچنین نوشت که چنین انتقادهایی «هر هنرمند خلاقی را می‌ترساند و دلسرد می‌کند. حمله به یک هنرمند خلاق گویی که مجرم است، گویی کاری کرده تا آسیبی برساند یا بکشد، هشداری جدی است. اگر از فیلمی نفرت دارید، بسیار خوب، لازم نیست آن را توصیه کنید. هیچ‌کس انتظار ندارد هر اثر هنری یک کلاسیک بی‌نقص باشد... این همه خشم به‌شکلی عجیب نامتناسب به‌نظر می‌رسد».

اوتس همچنین گفت که «هم فیلم نولان و هم مینی‌سریال ۱۹۹۷ که با مشارکت فرانسیس کوپولا تولید شده» را شدیدا توصیه می‌کند.

در حالی‌که جدل‌ها همچنان ادامه دارد، The Odyssey احتمالا مسیر خود را به‌سوی عبور از مرز یک میلیارد دلار فروش جهانی ادامه می‌دهد، هرچند پیش‌بینی می‌شود با توجه به این‌که Spider-Man: Brand New Day (که چند تن از بازیگران The Odyssey از جمله تام هالند، زندایا و جان برنثال نیز در آن حضور دارند) به‌تازگی راهی سینماها شده، سرعت رشد فروش آن کمی کاهش یابد.

نقد کامل بخش فرهنگ یورونیوز از The Odyssey را اینجا بخوانید، ببینید این فیلم در رده‌بندی ما از فیلم‌های نولان و در فهرست بهترین فیلم‌های ۲۰۲۶ تا این‌جا چه جایگاهی دارد، و پس از همه این خواندن‌ها ببینید درباره Spider-Man: Brand New Day چه فکر می‌کنیم را هم اینجا بخوانید.