این فهرست ده ساختمان و مجموعه از دهه ۱۹۶۰ تا اوایل دهه ۱۹۹۰ را در بر میگیرد و نشان میدهد چگونه طراحی مدرن با سنتها، اقلیم و زندگی شهری آسیای مرکزی سازگار شده است.
گروهی متشکل از ده ساختمان و مجموعههای شهری مدرن که با دگرگونی تاشکند پیوند دارند، در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده و به یک دوره متمایز از تاریخ معماری آسیای مرکزی اعتبار بینالمللی بخشیده است.
آگهی
آگهی
این مجموعه زنجیرهای که نام رسمی آن «معماری مدرنیستی تاشکند: مدرنیته و سنت در آسیای مرکزی» است، سازههایی را در بر میگیرد که بین دهه ۱۹۶۰ تا اوایل دهه ۱۹۹۰ ساخته شدهاند.
یونسکو این مجموعه را نمونهای میداند از اینکه چگونه معماری مدرنیستی بینالمللی با سنتهای فرهنگی محلی، شرایط اقلیمی و خطرات زلزله در پایتخت ازبکستان تطبیق داده شده است.
این تصمیم در چهلوهشتمین نشست کمیته میراث جهانی یونسکو که از ۱۹ تا ۲۹ ژوئیه ۲۰۲۶ در بوسان، جمهوری کره برگزار شد، اتخاذ شد. این دارایی بر پایه معیار چهارم فهرست شد؛ معیاری که نمونههای برجستهای از معماری یا توسعه شهری را که نمایانگر دورهای مهم در تاریخ بشر هستند به رسمیت میشناسد.
شهری مدرن که پس از یک زلزله شکل گرفت
دگرگونی مدرنیستی تاشکند پیش از زلزله ویرانگر سال ۱۹۶۶ آغاز شده بود اما این فاجعه بازسازی شهر را در مقیاسی بسیار گستردهتر شتاب بخشید.
خیابانهای جدید، میدانهای عمومی، مجتمعهای مسکونی، موزهها و نهادهای فرهنگی چهره پایتخت را دگرگون کردند. اصول مدرنیسم بینالمللی با حیاطها، لوجیاها، تزئینات هندسی و آثار هنری یادمانی برگرفته از سنتهای معماری و هنرهای دستی ازبکستان در هم آمیخته شد.
طرحها همچنین به نیازهای عملی منطقه پاسخ میدادند. نماهای عمیق، سایهبانها و فضاهای سایهدار برای مقابله با گرمای شدید تابستان به کار گرفته شد و روشهای نوین ساختوساز بازتابدهنده ضرورت افزایش مقاومت در برابر زلزله بود.
ده جزء این مجموعه عبارتاند از: ساختمان مسکونی ژمچوگ، یا «مروارید»، موزه دولتی تاریخ، تالار مرکزی نمایشگاه فرهنگستان هنر، ایستگاه متروی کوسموناتلار، کوره خورشیدی بزرگ که با نام مجموعه خورشیدی نیز شناخته میشود، کاخ دوستی خلقها، موزه دولتی هنرها، سیرک دولتی، بازار چورس و کاخ سینمایی علیشیر نوایی.
نه مورد از این ده جزء در امتداد محورهای اصلی شهری قرار دارند که در جریان بازسازی مرکز تاشکند ایجاد شد. کوره خورشیدی بزرگ، یک مجموعه علمی آزمایشی که اواخر دهه ۱۹۸۰ تکمیل شد، بیرون از پایتخت و در نزدیکی پارکنت قرار دارد.
این سایتها در کنار هم نشان میدهند که معماری مدرنیستی چگونه در طیف گستردهای از کارکردهای عمومی و روزمره، از مسکن و حملونقل تا موزهها، تفریح، بازرگانی و پژوهش علمی به کار گرفته شده است.
سعیده میرضیایوا، رئیس اداره ریاست جمهوری ازبکستان، گفت: «این تنها به ارزش تکتک ساختمانها نیست، بلکه به ارزش یک دوره کامل اشاره دارد.»
به باور میرضیایوا، معماریای که پس از زلزله شکل گرفت طراحی مدرن، سنتهای آسیای مرکزی و راهحلهای متناسب با اقلیم کشور را در هم آمیخت.
حفاظت از لایهای تازه از تاریخ فرهنگی
بسیاری از این ساختمانها همچنان فعالاند و به شکل دادن به زندگی روزمره در تاشکند ادامه میدهند. ثبت آنها بازتابدهنده بازنگری گستردهتر در معماری قرن بیستم است؛ معماریای که با وجود نقش مهمش در هویت و حافظه جمعی شهرهای مدرن، اغلب کمتر از بناهای کهن تحت حفاظت قرار گرفته است.
گایانه عمروا، رئیس بنیاد توسعه هنر و فرهنگ ازبکستان و رئیس کمیسیون ملی این کشور در یونسکو، گفت ثبت این مجموعه بخشی مهم از تاریخ معماری معاصر ازبکستان را در روایت بینالمللی میراث قرن بیستم و جنبش جهانی مدرنیسم جای میدهد.
میرضیایوا گفت: «این ساختمانها نشان میدهند که تاشکند چگونه زندگی عمومی، هویت جمعی و آینده را از خلال معماری تصور میکرد.»
او افزود: «اعتباربخشی یونسکو همچنین مسئولیتی بلندمدت به همراه دارد: اینکه این ساختمانها با دقت حفظ شوند، بخشی از زندگی شهر بمانند و دانش نهفته در آنها به نسلهای آینده منتقل شود.»
سایتهای فرهنگی و طبیعی میراث جهانی در ازبکستان
با این ثبت، شمار داراییهای فرهنگی ازبکستان در فهرست میراث جهانی به شش مورد رسید. پنج مورد دیگر عبارتاند از: ایتچانکلا در خیوه، مراکز تاریخی بخارا و شهرسبز، سمرقند – چهارراه فرهنگها، و مسیر فراملی جاده ابریشم: دالان زرافشان–قرهقوم.
این کشور همچنین دو دارایی طبیعی در این فهرست دارد. رشتهکوه تیانشان غربی که در سال ۲۰۱۶ ثبت شد، شامل بخشهای مایدانتال و باشکیزلسای از ذخیرهگاه زیستکره دولتی چاتکال در ازبکستان است؛ منطقهای که به خاطر مناظر کوهستانی، جنگلها و تنوع زیستی غنی شناخته میشود.
بیابانهای سرد زمستانی توران که در سال ۲۰۲۳ ثبت شد، پنج جزء در غرب ازبکستان را در بر میگیرد: سایگچی، سایگچی–بئلئولی، سایگچی–دوانا، سایگچی–ژیدیلی و اوستیورت جنوبی. این مناطق که بخشی از یک سایت فراملی گستردهتر مشترک میان قزاقستان و ترکمنستان هستند، از اکوسیستمهای صحرایی حفاظت میکنند که با خشکی شدید، زمستانهای سرد و تابستانهای گرم سازگار شدهاند.