پژوهشگران با بررسی مجموعهای از ردپاهای فسیلشده متعلق به حدود ۱.۴۳ میلیون سال پیش به این نتیجه رسیدهاند که حتی در جوامع بسیار ابتدایی انسانتباران نیز احتمالا تقسیم نقش میان زنان و مردان وجود داشته است.
این کشف که بر پایه ردپاهای بر جای مانده در پیرامون دریاچه تورکانا در کنیا انجام شده، پنجرهای کمسابقه به رفتار اجتماعی خویشاوندان باستانی انسان میگشاید.
آگهی
آگهی
حدود یک میلیون و ۴۳۰ هزار سال پیش، هشت انسانتبار باستانی بر روی گل و لای مرطوب حاشیه دریاچه تورکانا قدم گذاشتند؛ ردپاهایی که به لطف شرایط طبیعی در همان بستر حفظ شد و اکنون پس از میلیونها سال، اطلاعات ارزشمندی درباره شیوه زندگی آنان در اختیار دانشمندان قرار داده است.
بررسیها نشان میدهد تمامی صاحبان این ردپاها مردان بالغ از گونه پارانتروپوس بویسی (Paranthropus boisei) بودهاند؛ گونهای از انسانتباران که در شرق آفریقا میزیست و از خویشاوندان دور انسان امروزی به شمار میرود، هرچند جد مستقیم انسان نیست. آنچه بیش از همه توجه پژوهشگران را جلب کرده، نبود هرگونه ردپای زنان یا کودکان در این مسیر است؛ موضوعی که احتمال وجود ماموریتها، سفرها یا فعالیتهای اختصاصی مردان را در نخستین جوامع انسانتبار تقویت میکند.
نیل روچ، از پژوهشگران این مطالعه، میگوید: «اینکه هشت مرد بالغ از گونه پارانتروپوس بویسی بدون حضور زنان و کودکان به صورت گروهی حرکت کردهاند، نشان میدهد این گونه احتمالا دارای ساختار اجتماعی پیچیدهتری از آن چیزی بوده که پیشتر تصور میکردیم. احتمال دارد این انسانتباران در گروههای بزرگ زندگی میکردند؛ جایی که مردان اگرچه برای جفتیابی با یکدیگر رقابت داشتند، اما در محیطی خطرناک برای حفظ امنیت، همکاری و همزیستی نیز داشتند.»
این الگو تا حدی یادآور رفتار برخی میمونهای بزرگ امروزی است که در آن نرها برای دفاع از قلمرو، گشتزنی و حتی شکار، گروههای منسجم تشکیل میدهند.
پارانتروپوس بویسی بین ۲.۵ تا ۱.۱۵ میلیون سال پیش در شرق آفریقا زندگی میکرد. تاکنون بیشتر فسیلهای کشفشده از این گونه شامل جمجمه، آرواره و دندانهای بسیار بزرگ بود و اطلاعات اندکی از سایر بخشهای بدن آن وجود داشت. به همین دلیل دانشمندان تصور میکردند نرهای این گونه به طور متوسط تنها حدود ۱۳۷ سانتیمتر قد داشتهاند، اما اسکنهای دوبعدی و سهبعدی ردپاها، همراه با تحلیل شکل پا و نحوه راه رفتن، تصویری کاملا متفاوت ارائه کرد.
پژوهش جدید نشان میدهد صاحبان این ردپاها احتمالا تا حدود ۱۸۳ سانتیمتر قد و نزدیک به ۷۵ کیلوگرم وزن داشتهاند؛ ابعادی که تقریبا با گونه هومو ارکتوس (Homo erectus) یا «انسان راستقامت» برابری میکند؛ گونهای که در همان منطقه و همان دوران زندگی میکرد.
کوین هاتالا میگوید: «اندازه این ردپاها نشان میدهد پارانتروپوس بویسی جثهای شبیه انسانهای امروزی داشته است؛ نتیجهای که برای ما کاملا غافلگیرکننده بود، زیرا تاکنون تقریبا هیچ اطلاعاتی از اندامهای این گونه، به جز جمجمه و دندانهایش، در اختیار نداشتیم.»
به گفته پژوهشگران، فسیل ردپاها از معدود شواهدی هستند که میتوانند رفتار اجتماعی گونههای منقرضشده را مستقیما نشان دهند. کی بِرِنزمایر در این باره میگوید: «ردپاها لحظهای واقعی از گذشته را ثبت میکنند؛ لحظهای که میلیونها سال پیش رخ داده و اکنون میتوان آن را دوباره مشاهده کرد. از همین رو، مردم نیز بسیار آسانتر از یک تکه استخوان یا آرواره با چنین شواهدی ارتباط برقرار میکنند.»
این مسیر فسیلشده نخستین بار حدود ۵۰ سال پیش و در سال ۱۹۷۸ کشف شد، اما پژوهشگران برای حفاظت از آن، محل را با شن پوشاندند تا در آینده با فناوریهای پیشرفتهتر دوباره بررسی شود. در بازبینی اخیر، دانشمندان موفق شدند ۲۱ ردپا متعلق به هشت انسانتبار را شناسایی کنند؛ در کنار ردپاهای اسبآبی، آنتلوپ و چندین جانور دیگر که همگی در همان محیط زندگی میکردند. برای تعیین قدمت این مسیر نیز از لایههای خاکستر آتشفشانی اطراف استفاده شد که سن آن را حدود ۱.۴۳ میلیون سال برآورد کردند.
در دهههای اخیر، صدها ردپای انسانتباران باستانی در سواحل شرقی دریاچه تورکانا کشف شده که بازهای بیش از ۱۰۰ هزار سال را در بر میگیرد. اکنون این واقعیت که پارانتروپوس بویسی از نظر جثه تقریبا هماندازه هومو ارکتوس بوده، پرسش مهمی را پیش روی دانشمندان قرار داده است: اگر این گونه از نظر توانایی جسمانی تفاوت چشمگیری با رقیب خود نداشت، چرا در نهایت منقرض شد، اما هومو ارکتوس مسیر تکامل را ادامه داد؟
پژوهشگران تأکید میکنند هنوز نمیتوان با اطمینان گفت این دو گونه هنگام عبور از گلزارهای تورکانا چه نوع تعاملی با یکدیگر داشتهاند، اما میدانیم که هر دو در یک زمان و در یک زیستبوم حضور داشتهاند. به گفته برنزمایر، «هرگز تصور نمیکردم زمانی که این ردپاها را در سال ۱۹۷۸ پیدا کردیم، این کشف به مجموعهای چنین گسترده تبدیل شود و بینشهای ارزشمندی درباره بومشناسی و شیوه زندگی این انسانتباران در اختیار ما قرار دهد.»
نتایج این پژوهش در نشریه علمی Proceedings of the National Academy of Sciences منتشر شده است.