بازیگر گفته هیچ کس کاری با «لاتراویاتا» یا «فندقشکن» ندارد؛ اظهاری که جنجال آفرید. حالا برخی حرفهایها از او دفاع کرده و میگویند «نبرد اصلی» دسترسپذیرتر و نمایندهتر کردن این هنرهاست.
اکنون این ماجرا به یک کارزار جهانی تبدیل شده است. نهادهای بزرگ فرهنگی از رم تا سیاتل، از جمله در لیون، به اظهارنظرهای تیموته شالامه درباره اپرا و باله واکنش نشان دادهاند؛ هنرهایی که این بازیگر آنها را «چیزهایی» توصیف کرده بود که «دیگر هیچکس برایشان اهمیتی قائل نیست».
آگهی
آگهی
این اظهار نظر، که جنجالی هم بود، در جریان یک گفتوگوی عمومی (منبع به زبان فرانسوی) میان این بازیگر فرانسوی-آمریکایی و همتای هالیوودیاش متیو مککانهی مطرح شد؛ رویدادی که 24 فوریه گذشته توسط ورایتی و سیانان در دانشگاه تگزاس برگزار شد.
کمی بیش از 50 دقیقه پس از آغاز بحث، از تیموته شالامه درباره میزان استقبال از سینماها و این که توجه مخاطبان رو به کاهش است پرسیده شد؛ آن هم در شرایطی که بعضی تماشاگران میخواهند از همان صحنههای نخست، اکشن فیلم شروع شود. ستاره «تلماسه» پاسخ داد اگر مردم واقعا بخواهند فیلمی را ببینند، خودبهخود به سینما میآیند و در این باره از «باربی» و «اوپنهایمر» مثال زد.
بعد از آن مسیر بحث را عوض کرد و گفت بعضی هنرها بیش از هر چیز در منطق حفظوحراست نهادی زنده ماندهاند، حتی اگر علاقه عموم مردم به آنها کاهش یافته باشد. او با تاکید بر این که کسانی را که برای «نجات» سالنهای سینما یا یک گونه هنری خاص تلاش میکنند «تحسین» میکند و خود او هم در گذشته چنین کرده است، در عین حال افزود: «من نمیخواهم در باله یا اپرا کار کنم یا در چیزهایی که در آنها میگویند: "هی، فقط این را سرِ پا نگه دارید، حتی اگر در واقع دیگر هیچکس برایش اهمیتی قائل نباشد".»
او که انتظار موجی از انتقادها را داشت، خیلی زود افزود: «با تمام احترامی که برای اهالی باله و اپرا قائلم».
«این یک دعوت شخصی است»
خلاقیت مدیران شبکههای اجتماعی اپراهای بزرگ، چه ملی و چه منطقهای، فیدهای اینستاگرام و ایکس را پر کرده است. بعضی از آنها این بازیگر را به تماشای یک اجرا دعوت کردند و برخی دیگر از فرصت استفاده کردند تا فصل تازه خود را معرفی کنند و با انتشار بخشهایی از برنامههایشان نشان دهند چگونه میکوشند غبار از آثار کلاسیک بزدایند و پویایی این هنر معتبر را به نمایش بگذارند.
در اپرای پاریس ـ مرجع اصلی اپرا در فرانسه با دو سالن نمادین پالاس گارنیه و باستیل ـ فیلمشناسی تیموته شالامه مرور شد؛ بازیگری که این روزها با «مارتی سوپریم» ساخته جاش سفدی برای اسکار رقابت میکند و در نقش مارتی ریسمن (1930-2012) میدرخشد؛ مردی که برای تبدیل شدن به بهترین بازیکن تنیس روی میز تاریخ از هیچ تلاشی فروگذار نمیکند.
این نهاد پاریسی روز جمعه با انتشار ویدیویی از صحنهای از اپرای «نیکسون در چین» اثر جان آدامز، که در آن یک مسابقه تنیس روی میز، نماد نزدیک شدن روابط آمریکا و چین در اوایل دهه 1970 و اوج جنگ سرد است، طعنهآمیز نوشت: «چرخش غیرمنتظره داستان: پینگپنگ در اپرا هم وجود دارد.»
اپرای گراند آوینیون (منبع به زبان فرانسوی) در پیامی نوشت: «تیموته عزیز، [...] فقط میخواستیم خیالت را راحت کنیم؛ خوانندهها، رقصندهها و ارکسترها همچنان احساس برمیانگیزند و شگفتزده میکنند و، جالب این که، سالنها هم در حال پر شدن هستند.»
این مجموعه در جنوب فرانسه یادآور شد: «حتی گفته میشود مردم میآیند تا صداهایی را بدون میکروفن بشنوند، بدنهایی را ببینند که بدون جلوههای ویژه داستان تعریف میکنند و برای موسیقیای اشک بریزند که 200 سال پیش نوشته شده است. دوران عجیبی است.»
اپرای دولتی وین هم سراغ ساکنان پایتخت اتریش رفت تا از آنها بپرسد این هنر تا چه حد برایشان اهمیت دارد.
در ویدیوی کوتاهی از مصاحبههای خیابانی که این نهاد نمادین منتشر کرده، شماری از رهگذران تایید میکنند که اپرا برایشان مهم است و بعضی هم نظرشان را مشروط میکنند. یکی از جوانان میگوید: «این موضوع به نسل خیلی بستگی دارد؛ مسنترها مطمئنا بیشتر از ما از آن بهره میبرند.» جوان دیگری اضافه میکند: «راستش من مستقیما خیلی به آن علاقهای ندارم، اما وقتی در اینستاگرام یا جاهای دیگر کمی از آنچه ارائه میشود میبینیم، برایم جالب است. با این حال خودم هنوز هرگز به اپرا نرفتهام.»
تیمهای اپرا در پایان پیامشان نوشتند: «این را دعوت شخصی خودت به وین بدان. صحنه ما منتظر تو است.»
بارانی از تشویق، پردهای که پایین میآید. لا اسکالا (منبع به زبان فرانسوی)، یکی از مشهورترین تالارهای تئاتر در جهان، راه اختصار را در پیش گرفت و در ویدیوی کوتاهش تنها این جمله را آورد: «کسی هست که برایش مهم باشد، میتوان صدایش را شنید.»
در پایتخت ایتالیا، رم، اپرا تصمیم گرفت روی علاقه ورزشی این بازیگر دست بگذارد. این نهاد در ایکس نوشت: «میدانیم هوادار تیم رم هستی، اما احساس میکنیم بهتر است افق دیدت را گستردهتر کنی و به دیدن ما بیایی؛ آن وقت با عشقهای دیگری آشنا میشوی.»
بسیاری از جمله اپرای لیون (منبع به زبان فرانسوی) که در ساختمانی بازطراحیشده توسط ژان نوول مستقر است و این روزها گروهش مشغول تمرین «بیلی باد» اثر بنجامین بریتن است، آمارهای حضور تماشاگران خود را منتشر کردند؛ اقدامی که با استقبال گسترده مخاطبانشان از این «پاسخ» همراه شد.
گراند تئاتر لیسئو (منبع به زبان فرانسوی) در بارسلون از این فرصت استفاده کرد تا اولین پخش دیجیتال «جوکوندا» اثر پونکیلی را که قرار است یکشنبه در پلتفرم LiceuOPERA+ پخش شود، اعلام کند.
در سیاتل، جایی که «کارمن» روی صحنه است، برای مدت آخر هفته کد تخفیفی 14 درصدی در اینستاگرام منتشر شد؛ اشارهای به همان 14 سنتیم که تیموته شالامه برآورد کرده بود پس از اظهاراتش درباره اپرا و باله، از میزان محبوبیتش کم شده است.
«بگو با آن اسکار خداحافظ»
در میان واکنشهایی که به دست یورونیوز رسیده، یک پاریسی به نام لوییس از «مسئولیت اجتماعی» سخن میگوید و تاسف میخورد که یک «نماد جوان سینما حرفهایی میزند که کمکی به اپرای از پیش بحرانی نمیکند، بلکه دقیقا برعکس است.»
به گفته او، برای هواداران این بازیگر که هرگز به اپرا نرفتهاند، «این بهترین بهانه است».
هرچند لحن پیامهای نهادهای هنری همچنان ملایم و همراه با حسن نیت است، بعضی از نظرها زیر ویدیوی او یا در شبکههای اجتماعی تعارف را کنار گذاشتهاند. یکی از کاربران اینترنت طعنه میزند: «وقتی دیگر کسی تیموته شالامه را به یاد نیاورد، موتسارت و چایکوفسکی همچنان به جادوی خود ادامه خواهند داد.» کاربر دیگری میگوید: «از تئاترهای محل زندگیات حمایت کن، رفیق.» عدهای هم جلوتر میروند و مینویسند: «میگوید \"دیگر هیچکس اهمیتی نمیدهد\"، در حالی که تازه در فیلمی درباره تنیس روی میز بازی کرده است» یا این که: «آره، حتما همه \"وانکا\" و \"مارتی سوپریم\" را به یاد میآورند، اما نه \"دریاچه قو\" و نه \"عروسی فیگارو\" را.»
کاربری دیگر هم مینویسد: «از نظر تعداد اجراهای سولداوت، لا اسکالا از \"تلماسه 1 و 2\" هم جلو زده است.»
و سرانجام، کاربری دیگر در فاصله تنها یک هفته مانده تا مراسم در تئاتر دولبی مینویسد: «خب... میتوانی با آن اسکار خداحافظی کنی.»
«این که بگوییم همه با اپرا ارتباط میگیرند، حرف بیربطی است»
در میان انبوه انتقادها و شوخیها، چند صدا هم متفاوت شنیده میشود.
بن گلسبرگ، مدیر ارکستر اپرای نورماندی روآن، در پیام ویدیویی مفصلی که در اینستاگرام منتشر کرد، خطاب به دنبالکنندگانش گفت با استراتژی _«دفاعی»_ای که «هر بار اپرا مورد حمله قرار میگیرد» در پیش گرفته میشود «موافق» نیست. این رهبر ارکستر بریتانیایی تقریبا همسن تیموته شالامه است.
او معتقد است این بازیگر فرانسوی-آمریکایی «کاملا بیراه نمیگوید، اما کاملا هم حق با او نیست».
او تاکید میکند: «خیلیها روی زمین هستند که اپرا واقعا برایشان جذابیتی ندارد و این که وانمود کنیم اپرا یک هنر \"برتر\" است و اگر کسی نفهمید مشکل از خودش است... به نظر من اشتباه است.»
این رهبر ارکستر در گفتوگو با یورونیوز میگوید: «این که بگوییم همه با اپرا تحت تاثیر قرار میگیرند حرف بیربطی است. دوست داشتم چنین بود.» او میافزاید: «دوستی این موضوع را خیلی خوب خلاصه کرده است: اپرا باید برای همه باز باشد، حتی اگر لزوما با همه حرف نزند.»
بن گلسبرگ اضافه میکند: «بزرگترین نگرانی من این است که اپرا همچنان هنری باقی بماند که فقط در دسترس ثروتمندان است.»
او در ویدیوی خود توضیح میدهد نقش حرفهایهای این حوزه این نیست که بگویند: «ببینید، همه بلیتهایمان فروخته شده است»، بلکه باید گوش بدهند و از خود بپرسند: «شاید کسانی، و خیلی کسانی، باشند که اپرا برایشان معنایی ندارد. چرا؟ و برای تغییر این وضعیت چه میتوان کرد؟»
او توضیح میدهد همه چیز به میزان در معرض قرارگرفتن مربوط است و مثال میزند که فرزندانش از «درون شکم مادرشان» شنیدن اپرا را شروع کردهاند.
او میگوید: «به جای این که به تیموته شالامه حمله کنیم، باید سراغ دولتها برویم و بپرسیم: \"چرا بودجه موسیقی در مدارس را کاهش میدهید؟\" چون در واقعیت، اگر هیچکس درباره اپرا نشنیده باشد، در آینده کسی نمیخواهد به اپرا بیاید. کسی نخواهد توانست آن را بفهمد.»
این رهبر ارکستر به همتایانش توصیه میکند «خشمشان را هدایت کنند» و معتقد است تیموته شالامه که «میتواند در یک مصاحبه هر چه میخواهد بگوید» «اصلا مشکل اصلی نیست».
او تاکید میکند: «باید خشممان را متوجه دولتهایی کنیم که بودجه موسیقی و آموزش هنر را کم میکنند و همچنین کسانی را در صنعت هدف بگیریم که تلاشی برای در دسترس قرار دادن اپرا و کافیبودن تنوع آن نمیکنند تا همه اقشار در آن نمایندهای برای خود ببینند.»
در فرانسه، پس از اصلاحات نظام دبیرستان که از 2021 اجرا شد، دسترسی به آموزش موسیقی محدودتر شده است؛ دانشآموزان اکنون فقط میتوانند حداکثر دو درس اختیاری (زبانها، هنرها، تربیت بدنی و غیره) انتخاب کنند. نتیجه این که یک دانشآموز میتواند از کلاس دهم دبیرستان (15 سالگی) دیگر موسیقی نخواند، بهویژه آن که درسها و رشتههای تخصصی موسیقی در همه مدارس ارائه نمیشود و اغلب به امکانات هر موسسه بستگی دارد.
چندین خانه اپرای فرانسه در سالهای اخیر با کاهش یارانه روبهرو شدهاند. وزارت فرهنگ در مورد اپرای پاریس (2024) و همچنین نهادهای محلی، مانند لیون (2021)، بودجه این مجموعهها را کاستند تا به اولویتهای دیگر پاسخ دهند.
«بهترین تبلیغ برای اپرا از آغاز دوران کاری من»
جیا کورلاس، منتقد رقص، در یک یادداشت در نیویورک تایمز، تاکید میکند که محور بحث نه زیر سوال بردن ارزش ذاتی این گونههای هنری است، «که در واقع چندان بخشی از فرهنگ جریان اصلی نیستند»، بلکه نحوهای است که مردم آنها را درک میکنند و توانایی اپرا و باله برای «دوام آوردن» به عنوان هنرهای زنده و جذب مخاطب در برابر رقبایی مانند سینما.
به گفته او، منظور این بازیگر این نبود که بگوید اپرا و باله «بیاهمیت» هستند، بلکه این بود که «دنیا برای درک غنای آنها» مشکل دارد.
جیا کورلاس میپرسد: «آیا او اشتباه میکند؟» و اضافه میکند این که این بحث توسط یک ستاره سینما شعلهور شده، به دامن زدن به جنجال کمک کرده است.
او مینویسد اگر یک رقصنده ادعا میکرد یک فیلم هیچ تاثیری ندارد، «مثل درختی بود که در جنگل میافتد»؛ بدون آن که کسی صدایش را بشنود.
این بحثی اساسی است و راهحلها باید هم از دل گروههای هنری و هم از دل جامعه و تصمیمگیران سیاسی بیرون بیاید تا اپرا و باله در نقش هنرهایی حاشیهای محصور نمانند و همچنان بتوانند برای شمار هر چه بیشتری از مردم لذت و هیجان خلق کنند.
در نهایت، به گفته بن گلسبرگ، جمله کوتاه این بازیگر جوان از آغاز دوران کاری او «بهترین تبلیغ برای اپرا» بوده است.
یورونیوز برای دریافت نظر تیموته شالامه با او تماس گرفته است، اما تا لحظه انتشار این گزارش پاسخی دریافت نشده است.