تصمیم برای پیوستن بهعنوان عضو بنیانگذار «هیئت صلح» نشاندهنده تلاش باکو برای تبدیل نفوذ منطقهای به وزن بینالمللی است در حالی که همزمان معادلات حساس خود با ایران را مدیریت میکند.
در فضای به دقت مدیریتشده و بهویژه بسیار پرمخاطره مجمع جهانی اقتصاد در داووس در ژانویه گذشته، جمهوری آذربایجان برای عضویت به عنوان یکی از اعضای موسس «هیات صلح» ثبتنام کرد؛ ابتکاری با پشتیبانی آمریکا که به عنوان بستری برای گفتوگو و تلاشهای بلندمدت صلح معرفی شده است.
باکو این اقدام را بخشی از تلاش خود برای گسترش نقش دیپلماتیک فراتر از قفقاز جنوبی معرفی میکند و تحلیلگران میگویند این اقدام در سطح منطقه، بهویژه در ایران، بهدقت زیر نظر گرفته خواهد شد تا نشانهای باشد از این که آذربایجان در صورت تشدید تنش میان واشنگتن و تهران چگونه ممکن است موقعیت خود را تعریف کند.
لامان نظاروا، کارشناس روابط بینالملل، میگوید: «پیوستن به هیات صلح گام منطقی در مسیر تبدیل آذربایجان از یک بازیگر منطقهای به مشارکتکنندهای در فرایندهای دیپلماتیک جهانی است.»
برای باکو، این اقدام فراتر از یک حرکت نمادین دیپلماتیک است. این تصمیم تلاشی است برای جای دادن آذربایجان در موقعیت یک بازیگر سیاسی و اقتصادی معتبر در سطح جهان که بتواند در شکلدادن به گفتوگوها درباره صلح، انرژی و ثبات منطقهای فراتر از قفقاز جنوبی نقش ایفا کند.
نظاروا معتقد است آذربایجان بهتدریج در حال ساختن تصویری از خود بهعنوان کشوری است که نهتنها قادر است واقعیتهای پس از مناقشه خود را مدیریت کند، بلکه میتواند تجربیات عملیاش را نیز در اختیار تلاشهای بینالمللی برای ایجاد صلح قرار دهد.
به گفته او، سالها مدیریت و مذاکره در دوره پس از مناقشه، آذربایجان را از دریافتکنندهای منفعل در ترتیبات امنیتی به بازیگری فعال در عرصه دیپلماسی تبدیل کرده است.
میان انعطاف و همسویی
بر اساس دیدگاه تسوتومیر نیکولوف، تحلیلگر ژئواکونومی، رویکرد باکو نشاندهنده ترجیح انعطافپذیری راهبردی در محیط پیچیده منطقهای است.
نیکولوف میگوید: «آذربایجان در منطقهای که سیاست قدرت به ندرت امکان انتخابهای ساده را میدهد، میکوشد گزینههای خود را باز نگه دارد و انعطافپذیری را بر اتحادهای سخت و غیرقابل انعطاف ترجیح میدهد.»
او اضافه میکند: «از منظر تهران، مشارکت آذربایجان در ابتکاری مرتبط با آمریکا مانند هیات صلح، کمتر به عنوان تمرینی برای ایجاد صلح و بیشتر به عنوان نشانهای دیده میشود از این که در صورت تشدید تنش بین واشنگتن و ایران، باکو ممکن است چگونه موقعیت خود را تعیین کند.»
او استدلال میکند این موازنهگری بازتاب راهبردی دیپلماتیک در مقیاسی گستردهتر است: مشارکت در ابتکارهای تحت رهبری غرب، در عین پرهیز از همسویی رسمی که میتواند دامنه مانور آذربایجان را در قفقاز جنوبی و فراتر از آن محدود کند.
پیامدهای راهبردی برای اروپا
پررنگتر شدن جایگاه دیپلماتیک آذربایجان برای اروپا اهمیت ویژهای دارد. این کشور که در نقطه تلاقی اروپای شرقی و قفقاز جنوبی قرار گرفته، بر کریدوری راهبردی مسلط است که اروپا را به آسیای مرکزی و خاورمیانه متصل میکند.
مشارکت آذربایجان در هیات صلح نشاندهنده این جاهطلبی است که حضور دیپلماتیک خود را فراتر از همسایگی بلافصل گسترش دهد و نقش خود را به عنوان پیونددهنده میان مناطق مختلف تعمیق کند.
برای کشورهای اروپایی، این اقدام تنها از منظر امنیتی معنا ندارد، بلکه در حوزه اعتماد و قابلیت پیشبینی نیز اهمیت مییابد.
به گفته نظاروا، همکاریهای انرژی هر چه بیشتر با ملاحظات سیاسی و دیپلماتیک در هم تنیده میشود.
در این چارچوب، حضور آذربایجان در ابتکارهای جهانی صلح، تصویر این کشور را به عنوان شریکی مسئول و آیندهنگر تقویت میکند؛ بهویژه در شرایطی که اروپا همچنان در حال تنوعبخشی به منابع انرژی و پیوندهای راهبردی خود است.
سکویی برای نفوذ
هدف از تشکیل هیات صلح این است که به عنوان سکوی هماهنگی در موضوعاتی از حل و فصل مناقشه و کمکهای انسانی گرفته تا راهبردهای بلندمدت ایجاد صلح عمل کند.
انتظار میرود تجربه آذربایجان در احیا و بازسازی پس از مناقشه، جایگاه پررنگی در این بحثها داشته باشد؛ بهویژه در مورد مناطقی که پیوندهای ژئوپلیتیکی و اقتصادی نزدیک با اروپا دارند.
مجمع جهانی اقتصاد صحنهای پر اهمیت و پرمخاطب برای آذربایجان فراهم کرد تا بر تعهد خود به دیپلماسی چندجانبه تاکید کند.
حضور آذربایجان در هیات صلح به احتمال زیاد توجه دائمی سیاستگذاران اروپایی و رسانههای بینالمللی را جلب خواهد کرد و بیش از پیش صدای باکو را در مباحث مربوط به صلح، امنیت و حکمرانی جهانی تقویت میکند.
در حالی که اروپا در چشماندازی ژئوپلیتیکی هر چه ناپایدارتر، همراه با نااطمینانی انرژی، مناقشات منطقهای و ائتلافهای در حال تغییر حرکت میکند، مشارکت آذربایجان در هیات صلح نشان میدهد قدرتهای میانی چگونه میکوشند از طریق دیپلماسی منعطف و متنوع، نفوذ خود را گسترش دهند.