سوریه با محکم‌تر شدن پایه‌های حکومت احمد الشرع، دستخوش تغییرات بنیادین است از جمله تغییرات در کتاب‌های درسی که فقط به متن و محتوا محدود نمانده و با استفاده از فتوشاپ به عکس‌ها و طرح‌ها هم کشیده شده؛از افزودن حجاب و گاه چادر به شخصیت‌های زن گرفته تا حذف کامل تصاویر زنان، و حذف یا جایگزینی آثار هنری.
اصلاحاتی که در تعدادی از کتاب‌های درسی سوریه انجام شده موجی از انتقاد و واکنش در شبکه‌های اجتماعی به راه انداخته است. این تغییرات شامل دستکاری در تصاویر و طرح‌های هنری است؛ از افزودن حجاب به شخصیت‌های زن و حذف عکس زنان و کودکان تا پوشاندن مجسمه‌ها و جایگزینی تابلوها و آثار هنری. بازنگری‌ها همچنین بخش‌هایی از محتوای آموزشی مربوط به زندگی سیاسی، شهروندی، مشارکت دموکراتیک، مدیریت محلی و رسانه را در بر گرفته است.
آگهی
آگهی
این تغییرات بحث درباره معیارهایی را که وزارت آموزش و پرورش بر اساس آنها به بازنگری برنامه‌های درسی می‌پردازد دوباره به جریان انداخت و پرسش‌هایی را درباره میزان توجه به تنوع اجتماعی و فرهنگی در سوریه زنده کرد؛ در فضایی که سوال‌هایی درباره ماهیت و هدف این اصلاحات مطرح است، از جمله اینکه آیا این تغییرات صرفا در قالب پالایش محتواهای مرتبط با نظام پیشین تعریف می‌شود یا فراتر رفته و به بازطراحی شیوه بازنمایی جامعه در کتاب‌های درسی منجر می‌شود.
تغییرات در تصاویر، طرح‌ها و محتوای آموزشی
مقایسه‌هایی که در شبکه‌های اجتماعی میان چاپ‌های مختلف کتاب‌های درسی منتشر شده نشان می‌دهد اصلاحاتی در مواد آموزشی چند پایه، از جمله پایه‌های نخست و پایه هفتم، و همچنین در کتاب «مطالعات اجتماعی» پایه ششم ابتدایی اعمال شده است.
بررسی‌ها حاکی است که این کتاب که نسخه تازه آن در سال تحصیلی جاری منتشر شده در اصل به سال تحصیلی ۲۰۱۲-۲۰۱۳ بازمی‌گردد، اما در آن تغییراتی صورت گرفته که به حذف مطالب مرتبط با نظام پیشین و نیز درس‌هایی درباره مدیریت محلی، زندگی سیاسی، شهروندی، رسانه و مشارکت دموکراتیک منجر شده است.
اصلاحات فقط به متن محدود نمانده و تصاویر و طرح‌های توضیحی نیز با استفاده از نرم‌افزار فتوشاپ تغییر کرده است؛ از جمله افزودن حجاب و در برخی موارد چادر بر شخصیت‌های زن، حذف کامل تصاویر زنان، پوشاندن تصاویر مجسمه‌ها و حذف یا جایگزینی مجسمه‌ها و آثار هنری.
اصلاحات بصری در تابلوها و نقاشی‌های توضیحی به یکی از محورهای اصلی جدل تبدیل شده است؛ چرا که کمیته‌های تدوین، تابلو معروف جهانی «مونالیزا» را حذف کرده‌اند و همچنین تصویر دختری را که در کنار دو کودک با طناب بازی می‌کند از کتاب‌های دوره‌های سنی پایین‌تر برداشته‌اند.
تغییرات به نمادهای تاریخی نیز کشیده شده و به شخصیت‌هایی چون شاهزاده فنیقی «الیسار»، بنیان‌گذار کارتاژ، رسیده است. در این چارچوب، تابلویی که او را در حال شکار به تصویر می‌کشید حذف و با پرتره دیگری جایگزین شده که به صورت دیجیتال دستکاری شده تا ناحیه چانه و گردن پوشانده شود؛ اقدامی که منتقدان آن را تحمیل معیارهای ایدئولوژیک امروز بر یک دوره تاریخی کهن دانسته‌اند.
از نمونه‌هایی که بیش از همه دستمایه تمسخر و جدل شده، پوشاندن یک مجسمه فرعونی با پیراهنی راه‌راه است؛ لباسی که بسیاری از کاربران آن را شبیه لباس زندانیان توصیف کرده‌اند.
اتهام «تحریف تاریخ» و محو نمادهای ملی
در شبکه‌های اجتماعی مجموعه تازه‌ای از تصاویر مقایسه‌ای دست به دست شده که دامنه گسترده اصلاحات در برنامه‌های درسی جدید سوریه**،** به‌ویژه در کتاب‌های تاریخ را ثبت کرده است. این تصاویر نشان می‌دهد نسخه‌های تازه برخی شخصیت‌های برجسته ملی و قومیت‌گرا را حذف و محتوای بندهایی از تاریخ را تغییر داده‌اند؛ امری که پرسش‌های جدی و نگرانی از حذف ایدئولوژیک و فرقه‌ای نظام‌مند را برانگیخته است.
فعالان همچنین به اطلاعاتی اشاره کرده‌اند که خشم زیادی را برانگیخته و «تحریف آشکار تاریخ» نام گرفته است. در برنامه درسی جدید، بندی که درباره «شهدا»ی اعدام شده به دست جمال پاشا، والی عثمانی ملقب به سفاک، در ششم ماه مه است، آنها را «عامل بریتانیا و فرانسه» معرفی می‌کند؛ در حالی که در روایت تاریخی سنتی، این افراد نماد حرکت ملی ضد استعمار عثمانی دانسته می‌شوند.
تغییرات شامل حذف تصویر سلطان باشا الاطرش و جایگزینی آن با تصویر شیخ صالح العلی نیز شده است؛ اقدامی که نگرانی‌هایی از حذف بر پایه ملاحظات فرقه‌ای به همراه داشته. همچنین تصویر جمال عبدالناصر، رئیس‌جمهور فقید مصر، از برخی کتاب‌ها حذف شده است.
اصلاحات به نقشه‌های درسی هم رسیده است. در یکی از نقشه‌ها لوای اسکندرون و جولان اشغالی سوریه حذف شده و پاراگرافی که نقش زنان سوری در مقاومت علیه قیمومیت فرانسه را تشریح می‌کرد نیز کنار گذاشته شده است؛ امری که پرسش‌هایی درباره انگیزه‌های این تغییرات و تاثیری که بر روایت تاریخی ارائه‌شده به دانش‌آموزان می‌گذارد برانگیخته است.
تناقض‌های هنری و موجی از طنز در شبکه‌های اجتماعی
طبیعت این اصلاحات و نحوه اجرای آنها سیلی از پیام‌های طنز و انتقادی در شبکه‌های اجتماعی به راه انداخته است. بسیاری از کاربران معتقدند برخی تغییرات کاملا سلیقه‌ای بوده و به دلیل نبود معیارهای واحد هنری، هماهنگی بصری در یک کتاب رعایت نشده است.
از نمونه‌های پر بحث در این زمینه، شخصیتی است با عنوان پزشک در کتاب‌های پایه اول که در یک صفحه با حجاب ظاهر می‌شود اما همان شخصیت در صفحه‌ای دیگر بدون حجاب به تصویر کشیده شده است.
انتقادها فقط به جنبه هنری محدود نمانده و به پرسش درباره فایده حذف آثار هنری و شخصیت‌های تصویری از کتاب‌های درسی و نیز معیارهایی که مشخص می‌کند کدام تصاویر باید حفظ، اصلاح یا حذف شوند گسترش یافته است.
انتقاد خانواده‌ها از اصلاحات و هشدار درباره پیامدها
در سطح خانواده‌ها، اعتراض‌ها فقط متوجه کیفیت نقاشی‌ها یا تناقض در نحوه اصلاح آنها نیست، بلکه به دلالت‌های این تغییرات و تاثیر احتمالی آنها بر نگاه کودکان به جامعه و تنوع اجتماعی نیز کشیده شده است.
در گفت‌وگو با یورونیوز، عالیه که مادر دانش‌آموزی در مقطع راهنمایی است گفت در ابتدا متوجه اصلاحات نشده، چون کیفیت چاپ و دقت نقاشی‌ها پایین است و فشردگی محتوا و حجم مطالب درسی تمرکز بر جزئیات بصری را برای والدین و دانش‌آموزان دشوار می‌کند.
او افزود دستکاری تصاویر شخصیت‌های تاریخی و افزودن حجاب به آنها پرسش‌هایی درباره هدف این اقدام برمی‌انگیزد و به باور او، جایگزینی این تصاویر با نقاشی‌های تازه گزینه منطقی‌تری از دخالت مستقیم در آثار اصلی بود. عالیه هشدار داد که تکیه بر یک الگوی واحد در بازنمایی زنان ممکن است بر شیوه معرفی تنوع اجتماعی به کودکان اثر منفی بگذارد و به جای تقویت ارزش‌های همزیستی و تفاهم، نگاهی یکنواخت را جا بیندازد.
عالیه با تاکید بر اینکه اولویت اصلی باید اصلاح جوهری برنامه‌های درسی و همگام شدن با تحولات جهانی آموزش باشد گفت تمرکز بر تغییرات صرفا شکلی که ارزش آموزشی روشنی ندارند می‌تواند به تعمیق شکاف‌ها و تقویت تعصب منجر شود، نه کاهش آن.
عالیه در ادامه گفت: «در این مرحله حساس، اولویت باید به اصلاح اساسی برنامه‌های آموزشی و همگام شدن با تحولات نوین جهانی در حوزه آموزش داده شود»، و معتقد است درگیر شدن با اصلاحات صرفا بصری و شکلی نه به نفع فرایند تربیتی است و نه ارزش آموزشی ملموسی برای دانش‌آموزان دارد.
او در پایان گفت‌وگو با یورونیوز هشدار داد که تداوم چنین رویکردهایی در نهادهای آموزشی می‌تواند نتیجه معکوس داشته باشد، زیرا به تعمیق شکاف‌های ایدئولوژیک در جامعه و تغذیه تفکر حذف‌گر و متعصب کمک می‌کند، نه کاهش آنها و تقویت ارزش‌های شهروندی مشترک.
در همین چارچوب، جابر، پدر دختری دانش‌آموز در مقطع ابتدایی، در گفت‌وگو با یورونیوز نگرانی‌های جدی‌تری را مطرح کرد. او این اصلاحات بصری را جدا از گرایش‌های ایدئولوژیکی نمی‌داند که بیم آن می‌رود از طریق نظام آموزشی در ذهن جامعه نهادینه شود و از سازمان‌های بین‌المللی مدافع حقوق کودک خواست برای حفاظت از حق کودکان در دسترسی به آموزشی متوازن و بی‌طرف، هرچه سریع‌تر وارد عمل شوند.
جابر انتقاد خود را با طرح یک تناقض آشکار خلاصه کرد و گفت: «در زمانی که جهان به جهش‌های بزرگ در توسعه هوش مصنوعی رسیده است، ما در سوریه هنوز در بحثی بی‌حاصل درباره پوشاندن تصاویر زنان و حذف آثار هنری از کتاب‌های درسی گرفتار مانده‌ایم».
از طنز تا اتهام تلاش برای تحمیل رویکرد ایدئولوژیک
واکنش‌ها فراتر از تمسخر نحوه اجرا رفته و پرسش‌های عمیق‌تری درباره ابعاد فرهنگی و اجتماعی این اصلاحات مطرح کرده است. در این میان، برخی منتقدان و ناظران، وزارت آموزش و پرورش را به تلاش برای تحمیل ایدئولوژی مشخصی از مسیر نظام آموزشی متهم می‌کنند و می‌گویند تغییر ظاهر بصری شخصیت‌های زن و حذف عناصر از میراث هنری جهان نشان‌دهنده گرایشی سازمان‌یافته برای بازتعریف ذهنیت کودکان و ساختن هویتی تازه برای جامعه است.
به باور برخی، این نگرانی‌ها در کشوری چون سوریه که از تنوع دینی، فرهنگی و اجتماعی برخوردار است حساسیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا بیم آن می‌رود این تغییرات در صورت تبدیل شدن به رویکردی ثابت، تصویری یک‌جانبه از جامعه سوری ایجاد و چندگانگی تاریخی و تفاوت‌های طبیعی در شیوه‌های زندگی را نادیده بگیرد.
بخشی از جدل جاری بر تمایز میان دو مسیر متفاوت متمرکز است: نخست حذف محتواهای مرتبط با نظام پیشین و دوم دستکاری نقاشی‌ها یا حذف موضوعات آموزشی مربوط به شهروندی، زندگی سیاسی و مشارکت دموکراتیک.
در حالی که برخی پاکسازی برنامه‌های درسی از میراث دوره گذشته را بخشی طبیعی از روند نوسازی می‌دانند، گروهی دیگر معتقدند تغییرات فراتر از این، پرسش‌هایی جدی درباره مبانی تربیتی و فرهنگی حاکم بر انتخاب و جهت‌دهی محتواها برمی‌انگیزد.
از سوی دیگر، شماری بر این باورند که صرفا بر اساس اصلاحات منتشرشده نمی‌توان با قطعیت از وجود سیاستی منسجم برای تحمیل ایدئولوژی خاصی سخن گفت. رسیدن به ارزیابی عینی در این باره نیازمند دسترسی به معیارهای رسمی مورد استفاده، تعیین دامنه واقعی تغییرات و دلایل آنها و نیز مقایسه این روند با جهت‌گیری کلی برنامه‌های درسی تازه در سال‌های آینده است.
موضع وزارت آموزش و پرورش: برنامه‌های درسی متنوع‌اند و رویکرد واحدی را تحمیل نمی‌کنند
در مقابل، وزارت آموزش و پرورش سوریه روز دوشنبه در بیانیه‌ای رسمی، اخبار منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی درباره اعمال اصلاحات تازه در تصاویر و محتواهای برنامه‌های درسی را رد کرد و آنها را «نادرست» خواند. وزارتخانه تاکید کرد که برای سال تحصیلی جاری هیچ تغییر تازه‌ای در برنامه‌های درسی مصوب انجام نشده است.
وزارت آموزش و پرورش در این بیانیه توضیح داد که اصلاحات انجام‌شده پس از سقوط نظام پیشین فقط به یک تغییر واحد محدود بوده که در ژانویه ۲۰۲۵ اعلام و جزئیات آن به طور کامل منتشر شده است. براساس این بیانیه، این اصلاح بر حذف نمادهای نظام برکنار شده و مضامین ایدئولوژیک آن و اصلاح تصاویر و محتواهای مرتبط با آنها، به‌ویژه در کتاب‌های مطالعات اجتماعی و آموزش دینی پس از ادغام و یکپارچه‌سازی این دو حوزه، متمرکز بوده تا هم تنوع جامعه سوری حفظ شود و هم حضور همه اجزا و فرهنگ‌های آن تقویت شود.
وزارتخانه تاکید کرد برنامه‌هایش برای توسعه برنامه‌های درسی پیش از هر چیز با هدف پاسخگویی به انتظارات سوری‌ها، تثبیت ارزش‌های شهروندی و تعلق، فرهنگ قانون و احترام به دیگری طراحی شده است. در همین چارچوب، وزارت آموزش و پرورش از تدوین «چارچوب ملی کلی برنامه‌های درسی» و تعیین معیارهای علمی روز خبر داد که دانش‌آموز را در مرکز فرایند آموزشی قرار می‌دهد و هدف آن تقویت مهارت‌های تفکر انتقادی، تحلیل، حل خلاقانه مسائل و همچنین مهارت‌های زندگی و دیجیتال است. قرار است اجرای برنامه‌های درسی جدید بر اساس این چارچوب و به صورت تدریجی آغاز شود.
وزارت آموزش و پرورش همراه با این اطلاعیه، نمونه‌ها و تصاویر اصلی از کتاب‌های درسی را منتشر کرد تا وجود تنوع بصری و اجتماعی در آنها را نشان دهد و به ادعاهای مطرح‌شده پاسخ دهد. این وزارتخانه از رسانه‌ها و افکار عمومی خواست در نقل اطلاعات دقت کنند، به منابع رسمی تکیه کنند و در دام شایعات نیفتند.
با این حال، بیانیه رسمی وزارت آموزش و پرورش نتوانست بحران را فروبنشاند و با موجی گسترده و تند از انتقاد فعالان و پیگیران مسائل آموزشی روبه‌رو شد؛ تا آنجا که برخی، وزارتخانه را به «دروغ‌گویی و پنهان کردن حقیقت» متهم کردند.
منتقدان معتقدند انکار وزارتخانه درباره وجود اصلاحات جدید کاملا با شواهد و تصاویر مقایسه‌ای زنده‌ای که از کتاب‌های درسی توزیع‌شده در مدارس استخراج شده در تضاد است.
وزارت آموزش و پرورش سوریه ۱۷ اوت ۲۰۲۶ اعلام کرد که برای سال تحصیلی ۲۰۲۶-۲۰۲۷ برنامه‌های درسی واحدی در همه استان‌ها به اجرا گذاشته می‌شود؛ برنامه‌ای که بر پایه برنامه‌های سال پیش موسوم به «برنامه دمشق» بنا شده است. این وزارتخانه توضیح داد که تدوین معیارهای ملی برنامه‌های درسی تازه را به پایان رسانده تا زمینه برای ورود به مرحله تالیف فراهم شود.
محمد عبدالرحمن ترکو، وزیر آموزش و پرورش سوریه، ۱۴ سپتامبر ۲۰۲۶ در جلسه استماع در مجلس الشعب گفت وزارت آموزش و پرورش در دو چاپ آخر کتاب‌های درسی، تصاویر و نمادهای مرتبط با نظام پیشین را حذف کرده است.
او تاکید کرد که برنامه درسی واحدی در همه استان‌ها اجرا می‌شود و برای دانش‌آموزانی که بر اساس برنامه‌های قبلی درس خوانده‌اند دوره انتقالی دو ساله در نظر گرفته شده است.
ترکو افزود معیارهای ملی برای تدوین برنامه‌های درسی تازه به شورای عالی آموزش و پرورش ارجاع شده تا پس از تصویب، مرحله تالیف کتاب‌ها آغاز شود.