وعده اعطای تضمینهای امنیتی به اوکراین مشابه ماده ۵ پیمان ناتو در خصوص اصل دفاع جمعی ناتو سردرگمیهایی را برای کییف ایجاد کرده است. ولودیمیر زلنسکی از آمریکا و اروپا میخواهد مشخص کنند که در صورت حمله مجدد روسیه، دقیقاً چه واکنشی نشان خواهند داد.
رئیسجمهوری اوکراین در همین راستا هشدار داد که وقوع حمله مجدد از سوی روسیه، مسئله «آیا رخ میدهد یا خیر» نیست، بلکه مسئله «زمان وقوع آن» است.
آقای زلنسکی شامگاه پنجشنبه پس از پایان نشست «ائتلاف کشورهای داوطلب» در برلین گفت: «مطمئن نیستم که ما درک مشترکی از ماده ۵ داشته باشیم. این اصلا به چه معناست؟»
ایده تدوین یک تضمین امنیتی برای اوکراین بر پایه الگوی دفاع جمعی ناتو که طبق آن، حمله مسلحانه به یک عضو به منزله حمله به تمامی اعضا تلقی میشود، نخستین بار دسامبر سال گذشته مطرح شد. با این حال، با متوقف شدن مذاکرات صلح در ماههای بعد، این طرح هرگز بهطور کامل به سرانجام نرسید.
این موضوع روز پنجشنبه و در پی گردهمایی رهبران اروپایی در برلین بار دیگر در کانون توجه قرار گرفت.
به گفته جرد کوشنر، نماینده ویژه ایالات متحده که در این نشست حضور داشت، دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا نسبت به ارائه چنین تعهدی به اوکراینِ پس از جنگ «دیدگاه مثبتی» دارد.
کوشنر تصریح کرد: «از دیدگاه آمریکا، ارائه یک تضمین امنیتیِ مشابه ماده ۵، یک مسئله بسیار بسیار بزرگ و جدی است. بدیهی است که انجام این کار باید در راستای منافع آمریکا باشد. همچنین باید اطمینان حاصل کنیم که این تعهد، بخشی از یک بسته امنیتی گستردهتر خواهد بود.»
کوشنر مدعی شد که روسیه با این مفهوم «کنار آمده» است هرچند اذعان کرد که «تردیدها و بیاعتمادیهای زیادی» در این خصوص در مسکو وجود دارد. وی همچنین افزود که نیت روسیه «عدم وقوع جنگی دیگر در آینده» است.
داماد و مشاور دونالد ترامپ در ادامه گفت: «به همین دلیل است که ازسرگیری گفتوگوها میان اروپا و روسیه اهمیت دارد. ما باید روی سازوکاری از مشوقها و منافع کار کنیم تا اطمینان یابیم هر توافقی حاصل شود، به آن عمل خواهد شد، نظارت بر آن صورت خواهد گرفت، بازدارندگی فوقالعادهای ایجاد خواهد کرد و در صورت نقض آن، پیامدهای سنگینی به همراه خواهد داشت.»
زلنسکی: ابهامات باید روشن شود؛ چرا کییف از ماده ۵ واقعی بهره نبرد؟
اما زلنسکی در نشست خبریِ متعاقب آن، مبهم بودن پاسخ کوشنر را به چالش کشید و خواستار ارائه جزئیات مشخصی از جمله استقرار احتمالی نیروهای نظامی آمریکا یا احداث پایگاههای آمریکایی در خاک اوکراین شد.
او گفت: «تکلیف سربازان آمریکایی چه میشود؟ آیا پاسخی برای آن دارید؟ من که تا به امروز پاسخی ندارم. پاسخش را نمیدانم.»
به گفته زلنسکی، برای اینکه تضمینی مشابه ماده ۵ در عمل کارایی داشته باشد، ایالات متحده و اروپا باید دقیقا مشخص کنند که در صورت تهاجم دوباره روسیه چه واکنشی نشان خواهند داد.
او افزود: «شرکا چه خواهند کرد؟ چه اتفاقی خواهد افتاد اگر...ببخشید که بدبین هستم...اگر نه، بلکه وقتی که (روسها) مجددا دست به چنین تلاشی بزنند؟ آنها چه کار خواهند کرد؟ این موضوع باید نه تنها برای شرکا بلکه برای مردم، جامعه و سرمایهگذارانی که قرار است پس از جنگ به اوکراین بیایند نیز کاملا روشن باشد. همه این افراد نیازمند پاسخهای شفاف هستند.»
زلنسکی خاطرنشان کرد که عضویت رسمی و دائم در ناتو که همواره هدف دیرینه کییف و خط قرمز مسکو بوده است همهچیز را شفافتر میکند؛ چرا که اوکراین بهطور خودکار از مزایای ماده ۵ واقعی که ستون فقرات بازدارندگی این ائتلاف نظامی است، بهرهمند خواهد شد.
اختلاف دیدگاه بر سر عضویت اوکراین در ناتو
رویای پیوستن اوکراین به ناتو میان متحدان شکاف ایجاد کرده است؛ برخی معتقدند این اقدام سادهترین راه برای جلوگیری از تهاجم مجدد است، در حالی که برخی دیگر هشدار میدهند این کار بهطور غیرضروری روسیه را تحریک خواهد کرد.
امانوئل ماکرون، رئیسجمهور فرانسه روز پنجشنبه اظهار داشت که مطالبات «حداکثری» روسیه ایجاب میکند «مسئله پیوستن اوکراین به ناتو» بار دیگر مورد بازنگری قرار گیرد.
نشست برلین با صدور بیانیهای با امضای آلمان، فرانسه و بریتانیا به پایان رسید که در آن اشارهای تلویحی به تضمینهای امنیتی مشابه ماده ۵ به چشم میخورد.
در متن بیانیه، مستقیما از این اصطلاح استفاده نشده، بلکه از آن به عنوان «تعهدی حقوقی و الزامآور، مشروط به سازوکارهای قانونی ملی، جهت اتخاذ تدابیر لازم برای احیای صلح و امنیت در صورت وقوع هرگونه حمله مسلحانه در آینده از سوی روسیه» یاد شده است.