یک گزارش علمی تازه نشان می‌دهد که تهران در چهار دهه گذشته بخش عظیمی از سرسبزی و باغ‌های خود را از دست داده است؛ بر اساس این پژوهش، توسعه شهری و تصمیم‌های مربوط به ساخت‌وساز از جمله مصوبه «برج‌باغ» در روند تخریب باغ‌ها نقش داشته‌اند.
این گزارش بر اساس مقاله علمی «نقشه‌برداری از تخریب باغ‌های شهری در تهران با استفاده از تصاویر لندست و یادگیری ماشین» تنظیم شده است.
آگهی
آگهی
این پژوهش را مریم محمدزاده و محمودرضا دلاور از دانشگاه تهران، به همراه حمیدرضا ربیعی دستجردی از دانشگاه دوبلین ایرلند، نوشته‌اند. مقاله در مجموعه‌مقالات کنفرانس زمین‌فضایی ایسپرز منتشر شده است.
پژوهشگران برای بررسی تغییرات فضای سبز تهران، تصاویر ماهواره‌ای لندست مربوط به سال‌های ۱۹۷۶ تا ۲۰۱۶ (۱۳۵۵ تا ۱۳۹۵) را با استفاده از الگوریتم‌های یادگیری ماشین، از جمله ماشین بردار پشتیبان (SVM)، تحلیل کردند. این روش به آنها امکان داد مناطق سرسبز را از ساختمان‌ها و دیگر سطوح شهری تشخیص دهند و تغییرات پوشش گیاهی را در طول چهار دهه بررسی کنند.
نتایج نشان داد که میزان تخریب فضای سبز در دوره‌های مختلف یکسان نبوده است. بین سال‌های ۱۳۵۵ تا ۱۳۶۵، حدود ۱۱.۱۱ درصد از فضای سبز از بین رفت. این رقم در فاصله سال‌های ۱۳۶۵ تا ۱۳۷۵ به ۱۹.۶۰ درصد رسید. در دوره ۱۳۷۵ تا ۱۳۸۵، میزان تخریب ۱۵.۶۲ درصد بود، اما در فاصله سال‌های ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۵ به ۲۶.۷۳ درصد رسید؛ بیشترین میزان تخریب در میان چهار دوره بررسی‌شده.
تله قانونی؛ وقتی مقررات ساخت‌وساز به باغ‌ها راه باز کردند
در سال ۱۳۵۹، شورای انقلاب نخستین قانون حفظ و گسترش فضای سبز را تصویب کرد، اما گسترش شهر و افزایش نیاز به مسکن و زیرساخت‌ها همچنان به تخریب فضای سبز دامن زد.
در سال ۱۳۶۶، قانون زمین شهری تصویب شد و آیین‌نامه اجرایی ماده ۱۴ آن در سال ۱۳۷۴ ابلاغ شد. در همین دوره، بخشی از باغ‌ها و زمین‌های کشاورزی داخل شهر و حاشیه آن به ساخت‌وساز و طرح‌های توسعه شهری اختصاص یافت. قانون مجازات اسلامی مصوب سال ۱۳۷۵ نیز برای قطع درختان مجازات‌هایی در نظر گرفته بود، اما روند تخریب ادامه پیدا کرد.
یکی از تصمیم‌های مهم در این روند، تصویب مصوبه «برج‌باغ» در شورای شهر تهران در سال ۱۳۸۲ بود. بر اساس توضیحات ارائه‌شده در متن پژوهش، این مصوبه به مالکان باغ‌های بزرگ‌تر از هزار متر مربع اجازه می‌داد تحت شرایطی در ۳۰ درصد زمین ساخت‌وساز کنند و ۷۰ درصد باقی‌مانده را به فضای سبز اختصاص دهند.
با این حال، ضعف نظارت و سودآوری ساخت‌وساز در مقایسه با نگهداری باغ‌ها، از عواملی بودند که به تخریب این اراضی دامن زدند. اجرای مصوبه برج‌باغ و دستورالعمل‌های تکمیلی آن در سال ۱۳۸۷ نیز با گسترش ساخت‌وساز در باغ‌ها همراه شد. بیشترین میزان تخریب فضای سبز در دوره ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۵ ثبت شده است؛ زمانی که ۲۶.۷۳ درصد از فضای سبز مورد بررسی از بین رفت.
رویش آپارتمان‌ها از دل باغ‌های فراموش شده «کن»
پژوهشگران برای بررسی دقیق‌تر تغییرات فضای سبز، منطقه ۵ شهرداری تهران و به‌ویژه باغ‌های تاریخی کن را به‌عنوان مطالعه موردی انتخاب کردند.
مقایسه تصاویر ماهواره‌ای و تصاویر آرشیوی گوگل‌ارث نشان می‌دهد که در سال ۱۳۵۵، باغ‌های کن بخش وسیعی از چشم‌انداز غرب تهران را تشکیل می‌دادند. اما تا سال ۱۳۹۵، توسعه شهری و ساخت‌وسازهای متراکم بخش بزرگی از این چشم‌انداز را تغییر داده بود و ساختمان‌ها جای بخش‌هایی از باغ‌ها و زمین‌های کشاورزی را گرفته بودند.
از بین رفتن این باغ‌ها علاوه بر تغییر چهره غرب تهران، به کاهش فضای سبز و ظرفیت طبیعی شهر برای بهبود شرایط زیست‌محیطی آن منجر شده است.
شمال و غرب تهران؛ کانون‌های اصلی تخریب
بر اساس نقشه‌های تهیه‌شده در این پژوهش، مناطق یک، دو، سه و پنج شهرداری تهران از کانون‌های اصلی تخریب فضای سبز بوده‌اند. باغ‌های این مناطق در جریان گسترش شهر و افزایش ساخت‌وساز تحت فشار قرار گرفتند و بخشی از آنها جای خود را به ساختمان‌ها و برج‌های مسکونی دادند. در شمال تهران، چون ساخت‌وساز به خاطر کوهستان به بن‌بست خورده بود، سازندگان به سراغ باغ‌های قدیمی رفتند و آنها را با برج‌های بلند جایگزین کردند.
میراث احمدی‌نژاد برای باغ‌های تهران
شاید عجیب به نظر برسد، اما بخش مهمی از این تخریب‌ها زیر سایه قوانین و مصوبه‌هایی اتفاق افتاده که به ظاهر قرار بود از فضای سبز محافظت کنند.
ماجرا از این قرار است که قانون اصلی زمین شهری در سال ۱۳۶۶ تصویب شد، اما آیین‌نامه اجرایی ماده چهارده آن در سال ۱۳۷۴ ابلاغ شد تا بهانه‌ها و اختیارات لازم برای تغییر کاربری زمین‌ها باز شود.
سال‌ها بعد، یعنی در سال ۱۳۸۲ نیز مصوبه‌ای جنجالی به نام «برج‌باغ» از سوی شورای شهر مصوب شد؛ مصوبه‌ای که اجازه می‌داد مالکان باغ‌های بزرگ‌تر از هزار متر مربع در سی درصد از زمین خود برج بسازند به شرط آنکه هفتاد درصد باقی‌مانده را سبز نگه دارند. اما در عمل، به خاطر نظارت ضعیف و تفسیرهای سلیقه‌ای، مالکان کل زمین و ریشه درختان را نابود کردند.
سود نجومی ساخت‌وساز در مقایسه با کشاورزی، هزینه‌های سنگین نگهداری باغ و فرار مسئولان از زیر بار مسئولیت قانونی، دست به دست هم داد تا درختان پایتخت یکی پس از دیگری قطع شوند.
مصوبه «برج‌باغ» در دوره شهرداری محمود احمدی‌نژاد و شورای دوم تهران، امکان ساخت‌وساز در ۳۰ درصد مساحت باغ‌ها را با شرط حفظ ۷۰ درصد باقی‌مانده فراهم کرد؛ این مصوبه در دوره شهرداری محمدباقر قالیباف نیز اجرا شد و به ساخت‌وساز در باغ‌های تهران ادامه داد. شورای شهر تهران در دوره شهرداری محمدعلی نجفی، در ۲۲ اسفند ۱۳۹۶ آن را لغو کرد.
تهران تا «سیمانی شدن» فاصله چندانی ندارد
یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که تهران آخرین سنگرهای سبز خود را با سرعت از دست می‌دهد.
پژوهشگران در پایان هشدار داده‌اند که اگر قوانین شهرسازی بازنگری نشوند، نظارت‌ها جدی‌تر نباشد و سوداگری زمین کنترل نشود، تا چند سال آینده دیگر اثری از باغ‌های تهران باقی نخواهد ماند و پایتخت کاملا به یک محیط سیمانی و غیرقابل زیست و جزیره گرمایی و پر از آلودگی تبدیل خواهد شد.
این نکته را باید در نظر داشت که پژوهش این گروه شامل یک دهه اخیر و‌آمار مرتبط به تخریب محیط زیست نمی‌شود.
از این ها گذشته حمله اخیر اسرائیل و آمریکا به شهرهای مختلف ایران از جمله به پایتخت، آسیب‌های محیط‌زیستی قابل توجهی به باور آورده که در این گزارش وجود ندارد.