جنگ و بحران اقتصادی ایران، تلاش حافظان محیطزیست برای نجات گونههای در معرض انقراض را با چالشهای تازهای روبرو کرده؛ حملههای نظامی و محدودیتهای امنیتی، نگرانیها را درباره تخریب زیستگاهها و گسست میان مردم و طبیعت دوچندان کرده است.
رضا کیامرزی، دامپزشک و پژوهشگر پرندگان شکاری چند روز پس از آغاز درگیریهای نظامی، برای بررسی وضعیت آشیانههای شاهین به کوههای اطراف اصفهان رفت. او نگران بود که صدای انفجارها و لرزشهای ناشی از حملهها، بر روند تخمگذاری و پرورش جوجهها تاثیر گذاشته باشد.
آگهی
آگهی
اگرچه او موفق به یافتن پرندگان شد، اما ارزیابی تاثیر دقیق این حملهها بر زندگی آنان همچنان ادامه دارد. به گفته او، پیش از جنگ، مناطق نظامی به دلیل محدودیت تردد، امنترین مکان برای زاد و ولد این پرندگان بود؛ چرا که شکارچیان و قاچاقچیان جرات نزدیک شدن به این مناطق را نداشتند.
تخریب زیستگاهها در سایه حملات نظامی
جمشید پارچیزاده، کارشناس حیاتوحش هشدار میدهد که حملههای هوایی به تاسیسات نظامی در مناطق کویری و کوهستانی، زیستگاههای حساس جانورانی مانند یوزپلنگ آسیایی و دیگر شکارچیان را تخریب کرده است.
او میگوید این حملهها باعث آلودگی آب و خاک و از بین رفتن پوشش گیاهی شده و علاوه بر آن، ترس ناشی از بمباران باعث فرار همیشگی حیوانات از زیستگاههای خود میشود.
پیش از جنگ هم زیستگاهها در خطر بودند
وضعیت آبوهوایی ایران که با کمبود شدید منابع آبی مواجه است، بسیار شکننده ارزیابی میشود. رشد جمعیت و مدیریت نادرست منابع آبی در دهههای گذشته، پیش از وقوع جنگ نیز فشار زیادی بر محیطزیست ایران وارد کرده بود. اکنون با شرایط جنگی، دسترسی به سایتهای مهم حیاتوحش، بهویژه در جزایر خلیج فارس که محل زیست لاکپشتها و پرندگان مهاجر است، تقریبا غیرممکن شده و گزارشهایی از نشت نفت و آلودگی در این مناطق نیز به گوش میرسد.
ایران؛ کشوری با جنبش حفاظتی فعال اما تحت فشار
ایران از نخستین کشورهایی بود که سازمان حفاظت محیطزیست را تاسیس کرد، اما محدودیتهای توسعه در مناطق حفاظتشده همواره با چالشهای محلی همراه بوده است. فعالان محیطزیست میگویند فشار اقتصادی و تحریمهای بینالمللی که دسترسی نهادهای غیردولتی به منابع مالی خارجی را مسدود کرده، اولویتهای زیستمحیطی را در حاشیه قرار داده است.
تلاش برای احیای پیوند مردم با حیاتوحش
با وجود تمام این مشکلات، گروههایی مانند آوای بوم تلاش میکنند پیوند مردم را با حیاتوحش تقویت کنند. آنها در مناطقی مانند دشت ارژن، با برگزاری کارگاههای آموزشی، موفق شدهاند آگاهی جوامع محلی را نسبت به اهمیت گونههای جانوری و تالابهای اطراف افزایش دهند. به گفته این فعالان، اکثریت مردم همچنان برای محیطزیست و حیاتوحش منطقه خود ارزش بسیاری قائل هستند.
سایه سنگین امنیت و اقتصاد بر فعالیتهای زیستمحیطی
موج اعتراضات سالهای اخیر و وضعیت جنگی، عرصه را برای پژوهشگران حیاتوحش تنگتر کرده است. این فشارها ریشه در سالهای دورتر نیز دارد؛ بهویژه پس از بازداشت گسترده فعالان محیطزیست در سال ۱۳۹۶ که با اتهامهای سنگین امنیتی و ادعای «جاسوسی برای اسرائیل» از سوی نهادهای اطلاعاتی جمهوری اسلامی روبرو شدند. پرونده کاووس سیدامامی و دیگر همکارانش که به فوت «مشکوک» او در زندان و صدور احکام سنگین زندان برای دیگران منجر شد، سایهای سنگین بر فعالیتهای زیستمحیطی انداخت و ترس از برخوردهای امنیتی را به مانعی جدی برای پژوهشگران تبدیل کرد.
با این حال، نهادهای حفاظتی در ایران تاکید دارند که با وجود این فشارهای امنیتی، تحریمها و شرایط جنگی، تلاش برای حفظ میراث طبیعی کشور را متوقف نکردهاند.