مدلی که بازار را با هزاران سبک تازه روزانه و قیمتهای بسیار پایین پر میکند، فقط با انتقال هزینههای واقعی خود به نیروی کار و محیطزیست میتواند وجود داشته باشد.
امپراتوری فست فشن فوقسریع شین پس از سقوط ارزشگذاری سهام این شرکت در پی عرضه اولیه عمومی، با افتی چشمگیر روبهرو شده است.
آگهی
آگهی
این پلتفرم تجارت الکترونیک که مقر آن در سنگاپور است و بخش زیادی از تولید خود را به چین برونسپاری میکند، به دلیل نگرانیها درباره زنجیره تامین و انتقادهای شدید از اثرات زیستمحیطی، نتوانست در بورسهای لندن و نیویورک عرضه عمومی شود.
شین در نتیجه به سمت بورس هنگکنگ چرخش کرد؛ جایی که در اول سپتامبر حدود 27 میلیارد دلار (تقریبا 23.24 میلیارد یورو) ارزشگذاری شد. این رقم در ظاهر یک پیروزی مالی بزرگ است، اما 70 درصد کمتر از اوج ارزشگذاری آن در بازار خصوصی در سال 2022 است که نزدیک به 100 میلیارد دلار (86 میلیارد یورو) برآورد میشد.
چرا عرضه اولیه شین تا این حد شکست خورد؟
ایلدیکو الماسی سیمسیچ، کارشناس پایداری و بنیانگذار شرکت فناوری E&S Solutions، به یورونیوز ارث میگوید: «بازارهای سرمایه از روی نوعدوستی خالص عمل نمیکنند؛ آنها به ریسکهای مالی مادی واکنش نشان میدهند.»
سیمسیچ میگوید: «تاخیر در عرضه عمومی سهام شین و ارزشگذاری بسیار پایین آن نشان میدهد که سرمایهگذاران اکنون مسائل زیستمحیطی، اجتماعی و حاکمیتی (ESG) را تهدیدی مستقیم برای ارزش نهایی شرکت میدانند.»
به گفته او، مدل کسبوکاری که در معرض جنجالهای متعددی مانند کار اجباری و وجود مواد شیمیایی خطرناک در لباسها قرار دارد، «پروفایل ریسک عظیمی» به همراه میآورد.
او میگوید موضوعات زیستمحیطی و حقوق بشری اکنون از «حوزه اخلاق به حوزه ارزش سهام» وارد شدهاند و این نشانگر لحظهای سرنوشتساز برای صنعت فست فشن است.
اما چه چیزی باعث شده شین از ابتدا تا این حد بحثبرانگیز شود و آیا ممکن است لباسهای بسیار ارزان و مطابق مد روز این شرکت روزی پایدار شوند؟
زنجیره تامین بحثبرانگیز شین
سیمسیچ به یورونیوز ارث میگوید: «برای سالها، فست فشن فوقسریع با تکیه بر زنجیرههای تامین بسیار تکهتکه و برونسپاریشده رشد کرد؛ زنجیرههایی که قیمت را به شکل غیرواقعی پایین نگه میداشتند و در عین حال مسئولیتها را از شرکت دور میکردند.»
او اضافه میکند: «اما این مدل یک آسیبپذیری ساختاری عظیم ایجاد کرد. وقتی کسبوکار شما به هزاران پیمانکار فرعی متکی است که در مناطق خاکستری مقرراتی فعالیت میکنند، نظارت بر زنجیره تامین فقط یک دردسر عملیاتی نیست، بلکه به ریسک مرکزی کسبوکار تبدیل میشود.»
زنجیره تامین شین از همان آغاز با حاشیهها و جنجالهای زیادی همراه بوده است. در سال 2022، تحقیق سازمان غیردولتی محیطزیستی گرینپیس آلمان (منبع به زبان انگلیسی) نشان داد که در 7 مورد از 47 محصول شین که آزمایش شده بود، میزان مواد شیمیایی خطرناک بالاتر از حدود مجاز اتحادیه اروپا است.
شین در آن زمان آلودگی شیمیایی را پذیرفت و وعده داد مدیریت مواد شیمیایی خود را «به طور قابل توجهی» بهبود دهد.
با این حال، تحقیق دیگری در سال 2025 نشان داد که تغییر چندانی رخ نداده است. گرینپیس 56 لباس از شین را در هشت کشور مختلف خریداری و آنها را از نظر وجود مواد شیمیایی خطرناک تحلیل کرد. نتیجه این بود که در 18 مورد از 56 لباس (32 درصد) سطح مواد شیمیایی از حدود مجاز اتحادیه اروپا فراتر رفته بود؛ از جمله در لباسهای کودکان.
در میان مواد شیمیایی شناساییشده، نرمکنندههای فتالات و «مواد شیمیایی ماندگار» (PFAS) که برای دفع آب و آلودگی به کار میروند، مشاهده شد. این مواد خطرناک با مجموعهای از مشکلات سلامت، از جمله سرطان، اختلالات باروری، اختلالات رشد در کودکان و اختلالات نقص ایمنی ارتباط داده شدهاند.
این گزارش میافزاید مصرفکنندگان نیز در معرض خطر قرار دارند، زیرا میتوانند از چندین مسیر در تماس با این مواد شیمیایی قرار گیرند؛ مستقیما از طریق پوست، از راه استنشاق الیاف نساجی در هوا و در مورد کودکان خردسال از طریق قرار دادن لباسهای آلوده در دهان.
در سال 2023، شین اذعان کرد که طی 9 ماه نخست سال، دو مورد کار کودکان را در زنجیره تامین خود شناسایی کرده است.
این شرکت مقررات تازهای وضع کرد که بر اساس آن هرگونه نقض مرتبط با کار کودک یا کار اجباری، دلیل کافی برای فسخ فوری قراردادها است.
شین در آن زمان اعلام کرد: «هر دو مورد به سرعت حلوفصل شد و اقدامات جبرانی شامل قطع قرارداد با کارکنان زیر سن قانونی، پرداخت هرگونه دستمزد معوق، ترتیب دادن معاینات پزشکی و تسهیل بازگرداندن آنها نزد والدین یا قیمان قانونی در صورت لزوم بود.»
این شرکت افزود: «پس از انجام اقدامات اصلاحی مناسب، تولیدکنندگان پیمانکاری اجازه یافتند فعالیت تجاری خود را از سر بگیرند.»
با وجود سختگیری شین در مورد نقض قوانین کار، نگرانیها درباره شرایط نامناسب کاری همچنان گسترده است. تحقیق سال 2025 بیبیسی (منبع به زبان انگلیسی) نشان داد که کارگران حدود 75 ساعت در هفته پشت چرخهای خیاطی مینشیند؛ امری که با قوانین کار چین در تضاد است.
بسیاری از کارگران به این رسانه گفتند که تنها یک روز در ماه مرخصی دارند و مجبور به تحمل شیفتهای 12 ساعته هستند؛ شیفتهایی که حتی شامل زمان ناهار و شام هم نمیشود و آنها اغلب تا بعد از ساعت 10 شب کار میکنند.
گزارش سال 2024 سازمان سوئیسی «پابلیک آی» نیز نشان داد که اضافهکاری بیش از حد همچنان برای بسیاری از کارگران رایج است؛ با وجود آنکه شین پس از تحقیقات پیشین وعده داده بود شرایط کار را بهبود دهد.
آیا شین میتواند پایدار شود؟
همزمان با آماده شدن شین برای عرضه عمومی سهام، scrutiny یا موشکافی درباره مدل فست فشن این شرکت شدت گرفت.
شعار «ما باور داریم با کار درست، سود خوب به دست میآوریم» در پیشنویس اطلاعیه عرضه این شرکت درج شده بود. اما به گفته پابلیک آی (منبع به زبان انگلیسی)، این جمله در نسخه نهایی سند حذف شد.
شین تاکید میکند که «تعهد به رشد پایدار و مسئولانه در تار و پود مدل کسبوکاری آن تنیده شده است». با این حال، بر اساس پیشبینیها تنها حدود 10 درصد از منابع مالی حاصل از عرضه اولیه سهام، به پایداری و مسئولیت اجتماعی شرکت اختصاص مییابد.
تحقیق سازمان غیرانتفاعی جهانی Rest of World (منبع به زبان انگلیسی) نشان داد که بین ژوئیه تا دسامبر 2021، شین هر روز بین 2 هزار تا 10 هزار کد کالا (SKU، یا مدلهای منفرد لباس) به اپلیکیشن خود اضافه کرده است.
دلیل این حجم، این است که شین هر لباس را در سریهای بسیار کوچک، گاهی در حد چند ده قطعه، سفارش میدهد و سپس منتظر واکنش مصرفکنندگان میماند. اگر کالایی خاص با استقبال روبهرو شود، شین سفارش تولید بیشتری برای آن ثبت میکند.
سیمسیچ میگوید: «مدلی که بازار را هر روز با هزاران طرح تازه با قیمتهای تکرقمی پر میکند، تنها زمانی میتواند وجود داشته باشد که هزینههای واقعی خود را به کارگران و محیط زیست منتقل کند.»
او میافزاید: «قیمتهای ارزان، توهمی است که از طریق برونسپاری ساختاری ایجاد میشود. وقتی لباسها با هزینهای در حد کسری از یک سنت برای هر کوک تولید میشوند، عملا تضمین میشود که حداقل دستمزد عادلانه رعایت نمیشود، اضافهکاریها افسارگسیخته است و از پارچههای ارزانِ مبتنی بر سوختهای فسیلی استفاده میشود.»
این کارشناس اذعان میکند که گرچه کارایی و پیشبینی تقاضا با تکیه بر فناوری میتواند موجودی انبار اضافی را کاهش دهد، اما نمیتواند «از محدودیتهای فیزیکی منابع سیاره یا حقوق ابتدایی بشر عبور کند».
او اضافه میکند: «هزینه فوقالعاده پایین و پایداری در اساس مفاهیمی ناسازگارند. یکی از این دو ناگزیر دیگری را تضعیف میکند.»
آیا فست فشن از این سطح نظارت جان سالم به در میبرد؟
نقد و نظارت بر شین فقط به فعالان محیط زیست و افراد نگران محدود نمیشود. اوایل همین هفته، فرانسه قانونی را به تصویب رساند که شرکتهای شناختهشده به فروش حجم بالایی از لباسهای کمکیفیت با قیمتهای بسیار پایین را هدف قرار میدهد.
ماتیو لوفور، وزیر گذار اکولوژیک، میگوید: «اثرات مضر فست فشن فوقسریع بر محیط زیست و اقتصاد ما شناختهشده و مستند است.»
در این قانون، شرکتهایی مانند شین بر اساس دو معیار ارزیابی میشوند: حجم لباسهایی که روانه بازار میکنند و هزینه تعمیر لباس نسبت به قیمت خرید آن.
میزان عوارض هر قلم کالا بر اساس مقیاسی ثابت و بسته به امتیاز محصول در این دو شاخص تعیین میشود. در سال جاری، شرکتها باید جریمههایی بپردازند؛ از جمله 50 سنت عوارض برای هر لباس زیر در دسته فست فشن فوقسریع، 2 یورو برای تیشرت، 9 یورو برای شلوار جین و 12 یورو برای یک کاپشن.
این عوارض میتواند تا سال 2030 به هر قلم 19.50 یورو برسد، هرچند سقف آن 50 درصد قیمت پیش از مالیات کالا تعیین شده است.
پکن واکنش تندی نشان داده و از فرانسه خواسته این قانون را کنار بگذارد و آن را به دلیل هدف گرفتن شین و وبسایتهایی مانند تیمو که در آسیا مستقرند «آشکارا تبعیضآمیز» توصیف کرده است.
هوانگ لینگ، سخنگوی وزارت بازرگانی چین، میگوید: «اگر فرانسه بر این مسیر پافشاری کند، چین اقدامات لازم را برای حفاظت از حقوق و منافع مشروع شرکتهای چینی انجام خواهد داد و فرانسه باید مسئولیت کامل تمام پیامدهای ناشی از این کار را بر عهده بگیرد.»
سیمسیچ بر این باور است که غولهای فست فشن با وجود قوانین جدید همچنان قادر به بقا خواهند بود، اما به احتمال زیاد دیگر نمیتوانند به الگوی رشد گذشته خود بازگردند.
او میگوید: «در گذشته، مسائل مربوط به کار یا یافتههای مربوط به مواد شیمیایی سمی، با روابط عمومی یا کمیتههای پایداری در سطح هیات مدیره مدیریت میشد. امروز با قوانینی مانند دستورالعمل دقتعمل پایداری شرکتی اتحادیه اروپا و طرح مسئولیت توسعهیافته تولیدکننده، این موضوعها به مسائل سختگیرانه انطباق حقوقی تبدیل شدهاند که میتوانند تا 5 درصد گردش مالی جهانی شرکت را جریمه کنند.»
سیمسیچ اضافه میکند که اگر عدم انطباق با مقررات، مستقیما سودآوری شرکت را از طریق جریمههای سنگین تنظیمگری و ممنوعیت واردات تهدید کند، رشد ناگزیر کند خواهد شد. این وضعیت به این معناست که شرکتهایی مانند شین ناچار خواهند بود این هزینهها را در داخل ساختار خود جذب کنند؛ از طریق سرمایهگذاری گسترده در ردیابی زنجیره تامین و استفاده از مواد امنتر.
یورونیوز ارث برای دریافت توضیح با شین تماس گرفته است.