«تا زمانی که اسرائیل و آمریکا سلاح هستهای دارند، ایران نیز به کار کردن روی آن ادامه خواهد داد». این نقلقول ساختگی و هرگز بیاننشده که به احمد وحیدی، فرمانده کل سپاه، منتسب شده است، به سخنرانی نتانیاهو راه یافت. رونن برگمن، روزنامهنگار برجسته اسرائیلی در گزارشی پرده از چگونگی این روند برداشته است.
بنابر این گزارش که در وبسایت اسرائيلی «واینت» (Ynet) منتشر شده است، ماجرا از یک حساب کاربری مشکوک هندی در شبکه اجتماعی ایکس آغاز شد، شبکه ۱۴ اسرائیل به آن مهر تایید زد، یائیر نتانیاهو، پسر بزرگ نخستوزیر اسرائیل آن را بازنشر کرد و بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل آن را در سخنرانی در بیتالمقدس بیان کرد.
آگهی
آگهی
این اظهارات جنجالی، ساختگی و هرگز بیاننشده منتسب به احمد وحیدی در پی سخنرانی آقای نتانیاهو از «فاکسنیوز» و حساب کاربری مایک والتز، سفیر آمریکا در سازمان ملل متحد سر درآورد و سپس در رسانههای هند به نقل از رسانههای اسرائیلی منتشر شد. اینگونه، سخنانی که هرگز گفته نشده بودند، به «حقیقت» تبدیل شدند. به گفته مقامات امنیتی اسرائیل، چنین روندی پیشتر نیز در پروندهای مربوط به روزنامه «بیلت» و «جوییش کرونیکل» اتفاق افتاده است.
این اظهارات واقعا تکاندهنده بود. بهنظر میرسید که فرمانده کل سپاه پاسداران اعتراف کرده است که ایران در حال ساخت سلاح هستهای است. دیگر نه خبری از اشارات مبهم بود و نه سخن از «توانمندی هستهای در آستانه تولید بمب اتم». در واقع، پس از چهار دهه تکذیب قاطع، گویا سرانجام اعترافی صورت گرفته بود. چنین خبری اگر حقیقت داشت، باید تیتر یک رسانههای جهان میشد.
اما با جستجو در اینترنت مشخص شد که هیچ منبع ایرانی برای این اظهارات وجود ندارد؛ نه سخنرانی، نه ویدیو، نه متن پیادهشده و نه حتی گزارشی از یک خبرگزاری ایرانی. همچنین هیچ گزارش مستقلی از خبرگزاریهای معتبری چون رویترز و اسوشیتدپرس یا خبرگزاری فرانسه در اینباره وجود نداشت. این خبر این خبر تنها در زنجیرهای از گزارشها بارها از خودش نقلقول کرده بود؛ بهگونهای که یافتن نقطه آغاز آن بسیار دشوار شده بود.
البته زمینه این خبر پیشتر فراهم شده بود. شبکه ۱۴ اسرائیل ماهها احمد وحیدی را بهعنوان شخصیتی قدرتمند در حکومت ایران معرفی کرده و او را «قدرتمندترین مرد ایران»، «کسی که در گوش خامنهای نجوا میکند» و کسی که «خطمشی ایران را در قبال اسرائیل تعیین میکند» خوانده بود.
این شبکه حتی در ماه ژوئیه مدعی شد پیامهای منتسب به مجتبی خامنهای در واقع بهدست وحیدی و فرماندهان ارشد سپاه نوشته شدهاند. به این ترتیب، هنگامی که نقلقولی جنجالی از زبان او ظاهر میشد، مخاطب دیگر تصور نمیکرد که صرفا سخنان یکی دیگر از فرماندهان ارشد ایرانی را میشنود؛ بلکه گویی صدای خود جمهوری اسلامی را میشنید.
ماجرا از هند آغاز شد
به گفته نویسنده این گزارش، حساب کاربری «ریتیکا» (Ritika) که ملیگرای هندو و بهشدت حامی اسرائیل است، در هفتههای پیش از این ماجرا بهتدریج کارزاری را پیرامون احمد وحیدی و برنامه هستهای ایران شکل داده بود. بر اساس بررسی «بودکیم»، نهاد متخصص در زمینه راستیآزمایی و مقابله با اخبار جعلی، این حساب کاربری سابقه انتشار اخبار جعلی دارد و دستکم یکی از تصاویر نمایه آن از «پینترست» برداشته شده است.
این حساب در ۲۸ ژوئیه نخستین نسخه از این خبر را امتحان کرده بود. در آن نسخه، نقلقول متفاوتی به احمد وحیدی نسبت داده شده بود که در آن فرمانده کل سپاه سلاح هستهای را یک «ضرورت» خوانده بود. این پست چندان مورد توجه قرار نگرفت و «ریتیکا» هشت روز بعد نسخه بهبودیافته را منتشر کرد.
ساعت ۸:۱۴ صبح روز چهارشنبه (بهوقت اروپای مرکزی)، این حساب کاربری به زبان هندی نوشت: «در بحبوحه افزایش تنشها در جهان، ایران هشدار مهمی صادر کرد. احمد وحیدی، فرمانده سپاه پاسداران، در اظهاراتی مهم گفت: تا زمانی که آمریکا و اسرائیل سلاح هستهای در اختیار دارند، هیچ مذاکرهای درباره اورانیوم غنیشده یا سلاحهای هستهای انجام نخواهد شد.»
«ریتیکا» برای این خبر نه منبعی ذکر کرد، نه ویدیویی ارائه داد، نه ارجاعی آورد و نه به رسانه ایرانی استناد کرد.
چهار ساعت و ۳۵ دقیقه بعد، یعنی در ساعت ۱۲:۴۹ به وقت اروپای مرکزی، حساب کاربری Mossad Commentary نسخهای صیقلخورده و بهزبان انگلیسی از همان داستان را منتشر کرد. این حساب کاربری اگرچه متعلق به موساد نیست و این نهاد هرگونه ارتباط با آن را رد کرده است، اما نامش کار خود را میکند. این حساب اکنون بیش از یک میلیون دنبالکننده دارد.
۳۳ دقیقه بعد، در ساعت ۱۳:۲۲ به وقت اروپای مرکزی، بخش انگلیسی کانال ۱۴ اسرائیل، این ادعا را به خبر تبدیل کرد. این در حالی است که بخش عبری کانال ۱۴ اسرائيل این خبر را در آن زمان منتشر نکرده بود.
بخش انگلیسی کانال ۱۴ اسرائیل، علاوه بر اعلام این خبر، نوشت: «این نخستین بار است که یک مقام ایرانی مستقیما به تلاش برای ساخت بمب هستهای اعتراف کرده است.»
در نتیجه اظهاراتی که دقایقی قبل حتی منبعی نداشت، اکنون به رویدادی تاریخی تبدیل شده بود.
سپس یائیر نتانیاهو وارد صحنه شد. او ساعت ۱۳:۴۹ مطلب Mossad Commentary را بازنشر کرد و سه دقیقه بعد، در ساعت ۱۳:۵۲ مطلب بخش انگلیسی کانال ۱۴ اسرائیل را نیز بازنشر کرد. او بعدا محتوای حساب کاربریIsrael War Room را نیز بازتاب داد.
رونن برگمن نوشت: «آیا این فاصله سهدقیقهای هماهنگی را اثبات میکند؟ خیر. الگوریتمها وجود دارند، افراد حسابهای مشابهی را دنبال میکنند و تصادف نیز ممکن است. اما در چارچوب این زنجیره کلی، پرسشی شایسته طرح است؛ چگونه دو مطلب ظاهرا مستقل و بیارتباط، که نه به یکدیگر ارجاع داده بودند، نه منبعی برای ادعای خود ذکر کرده بودند و در جهان کاملا تنها بودند، تقریبا بلافاصله نزد همان فرد بسیار بانفوذ به یکدیگر رسیدند؟»
سخنرانی نخستوزیر اسرائیل
این خبر جعلی سپس وارد مرحله تازهای شد و به سخنرانی نخستوزیر اسرائیل راه یافت.
حدود ساعت ۴ بعدازظهر به وقت اروپای مرکزی، بنیامین نتانیاهو در جریان سخنرانی در مراسمی در بیتالمقدس گفت: «امروز شنیدیم که وحیدی، فرمانده سپاه پاسداران، آشکارا از قصد ایران برای ادامه ساخت سلاح هستهای سخن گفت. او گفت “ادامه”».
این لحظه تولد دوباره خبر بود. این خبر جعلی تا آن زمان از منبعی مشکوک بیان شده بود، اما از آن پس نخستوزیر اسرائیل منبع آن بود.
مایک والتز، سفیر آمریکا در سازمان ملل که پیشتر مشاور امنیت ملی دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا بود، ساعت ۴:۳۵ بعدازظهر با بازنشر مطلب شبکه ۱۴ اسرائیل نوشت: «سرانجام به آنچه سالها روشن بود، اعتراف کردند.»
به گفته نویسنده این مقاله، این اتفاق عجیبی بود. چطور ممکن است آقای والتز که به همه منابع جامعه اطلاعاتی آمریکا دسترسی دارد، بررسی نکرده باشد که آیا چنین اظهارات مهمی واقعا بیان شده است یا خیر؟ این پست بعدا بدون ارائه هیچ توضیحی از حساب آقای والتز حذف شد.
از این نقطه به بعد، این خبر تقریبا بهصورت خودکار منتشر شد. مارک لوین، از چهرههای برجسته رسانهای حامی آقای ترامپ در آمریکا، همان نقلقول را بازنشر کرد. بخش عبری شبکه ۱۴ اسرائیل سخنان آقای نتانیاهو را گزارش داد. یعقوب باردوگو، خبرنگار اسرائيلی در ساعت ۶:۱۰ عصر در پخش زنده کانال ۱۴ اسرائیل ماجرا را همچون واقعیت شرح داد و گفت: «وحیدی، ژنرال ایرانی، که امروز گفت اگر آمریکا و اسرائیل سلاحهای هستهای خود را کنار نگذارند، ما ماجرای هستهای را ادامه میدهیم». کانال ۱۴ اسرائیل در ساعت ۶:۴۴ نیز بخشی از سخنرانی آقای نتانیاهو را پخش کرد.
آقای برگمن نوشت: «این واقعا زیباترین بخش ماجراست. ظهر، شبکه ۱۴ به انتشار نقلقول کمک کرد. بعدازظهر، نخستوزیر آن را نقل کرد. شب، شبکه ۱۴ تصاویر نخستوزیر را در حال تکرار همان نقلقول پخش کرد. خبر مانند مار دم خود را میخورد و از همین طریق برای خود سند و اعتبار میساخت.»
حساب فارسی وزارت خارجه اسرائیل ساعت ۷:۳۸ شب به وقت اروپای مرکزی سخنان آقای نتانیاهو را به زبان فارسی منتشر کرد. سپس در ساعت ۷:۵۶ حساب کاربری Mossad Commentary که داستان از آنجا به کانال ۱۴ اسرائیل رسیده بود، اینبار کانال ۱۴ را به عنوان منبع خبر معرفی کرد. نویسنده این گزارش این روند را به عنوان «ماشین خبرشویی» تعبیر کرده است.
فاکسنیوز نیز در ساعت ۹:۰۱ شب به وقت اروپای مرکزی وارد ماجرا شد. وبسایت این شبکه نوشت که «فرمانده کل سپاه پاسداران ایران اعلام کرده است تهران به کار روی سلاح هستهای ادامه خواهد داد»؛ یعنی ایران در حال ساخت چنین سلاحی است.
روز بعد، در پخش تلویزیونی، تیتر روی صفحه به نقل از وحیدی اعلام کرد که ایران تا زمانی که اسرائیل و آمریکا سلاح هستهای دارند، به تلاش برای ساخت سلاح روز قیامت ادامه خواهد داد. به عبارت دیگر، نهتنها وحیدی ظاهرا سیاست دیرینه و قاطع ایران در انکار ساخت سلاح هستهای را کاملا تغییر داده بود، بلکه گفته بود ایران تا زمانی که اسرائیل و آمریکا سلاح هستهای داشته باشند، متوقف نخواهد شد، یعنی هرگز متوقف نخواهد شد.
بازگشت به اسرائیل
بیل همر، مجری فاکسنیوز گفت این «نزدیکترین چیزی به یک اعتراف» است که شنیده است. مخاطب آمریکایی هیچ راهی نداشت بداند محصولی را تماشا میکند که یک روز پیش در حسابی هندی و بدون هیچ منبع اولیهای متولد شده بود. فاکسنیوز نقلقول را بهعنوان واقعیت ارائه کرده بود.
خبرگزاری هندی «ایانآی» (ANI) در ساعت ۱۱:۴۵ شب داستان را به زادگاهش بازگرداند و آن را به «رسانههای اسرائیلی» نسبت داد و چرخه تکمیل شد. کاربر هندی خبر را ساخت، شبکه اسرائیلی آن را تایید کرد، آمریکا بازتابش داد و در آخر خبرگزاری هندی گفت که اسرائيل آن را گفته است.
آقای برگمن نوشت: «آیا همه اینها اثبات میکند که کسی در اتاقی نشسته و دستورها را توزیع کرده است؟ خیر. ما گروه واتساپی، سند عملیاتی یا شهادتی در اختیار نداریم که همه حلقههای زنجیره را به یکدیگر متصل کند. هرکس ادعا کند که اکنون مشخص شده چه کسی «ریتیکا» را اداره کرده، چه کسی اطلاعات را در اختیار Mossad Commentary قرار داده یا چه کسی تمام بازنشرها را هماهنگ کرده است، از شواهد موجود فراتر رفته است.»
او افزود: «اما نتیجهگیری کاملا معکوس نیز جدی نیست. این صرفا توییتی نبود که همه فریبش را خوردند. بررسی «بودکیم» به مجموعهای از نشانههای آشنای انتشار اطلاعات نادرست از جمله منبعشویی، گزارشدهی چرخشی، کاشتن ادعا در بستری از پیش آمادهشده، اعتبار عاریتی، آمیختن حقیقت و دروغ، زمانبندی سیاسی، انتشار سریع و گسترده در پلتفرمهای مختلف و پنهانکردن ردپاها اشاره دارد.»
رونن برگمن خاطرنشان کرد: «حتی پیش از انتشار پست اصلی، همان حساب بهتدریج کارزاری درباره همین موضوع ساخته بود؛ وحیدی از قبل در افکار عمومی بهعنوان چهرهای معرفی شده بود که عملا از جانب حکومت سخن میگوید؛ ظرف پنج ساعت، یک پست ناشناس به «اعترافی تاریخی» تبدیل شد و در کمتر از هشت ساعت، نخستوزیر آن را بر زبان آورد.»
پرونده «جوییش کرونیکل» و «بیلت»
آقای برگمن در این گزارش به پروندهای مشابه درباره روزنامههای «جوییش کرونیکل» و «بیلت» اشاره کرد.
روزنامههای «جوییش کرونیکل» و «بیلت» در سپتامبر ۲۰۲۴ گزارشهایی منتشر کردند که تقریبا بهشکلی معجزهآسا با پیامهایی مطابقت داشتند که آقای نتانیاهو درست در همان ساعتها و روزها، در ارتباط با توافق آزادی گروگانها و محور فیلادلفی، در پی ترویج آنها بود.
نویسنده این گزارش خاطرنشان کرد که این پروندهها یکسان نیستند و اثبات نشده است که سازوکار یا افراد دخیل در آنها نیز یکسان بودهاند. اما ساختار عملیات روانی بهاندازهای مشابه است که نمیتوان آن را نادیده گرفت؛ اطلاعات به خارج از کشور میرود، در آنجا لباس «گزارش رسانههای خارجی» را به تن میکند و سپس بهعنوان شاهد خارجی، ظاهرا مستقل، برای تایید ادعایی سیاسی که از قبل در اسرائیل مطرح بوده، به این کشور بازمیگردد.
در پرونده «جوییش کرونیکل»، این روند بهویژه آشکار بود. این روزنامه ادعایی نادرست درباره اسناد مربوط به یحیی سنوار، رهبر پیشین حماس منتشر کرد که ظاهرا بهدست ارتش اسرائیل افتاده بود و از وجود طرحی برای انتقال مخفیانه گروگانها از مسیر محور فیلادلفی به ایران حکایت داشت.
بنیامین نتانیاهو نیز در آن زمان این ادعا را در یک سخنرانی عمومی مطرح کرده بود. او همچنین تاکید میکرد که اسرائيل نباید حتی یک لحظه از این محور عقبنشینی کند.
والدین گروگانها با شنیدن این ادعا از سارا نتانیاهو، همسر نخستوزیر اسرائیل و استناد او به «جوییش کرونیکل» مضطرب شدند. یک مقام ارشد مسئول امور گروگانها و مفقودان، مبنای این ادعا را «صفر درصد واقعیت و صد درصد دروغ و زهر» توصیف کرد. بعدها مشخص شد شخصیت نویسنده که خود را با نام مستعار «ایلون پری» معرفی کرده بود نیز تا حد زیادی بر داستانهای دروغین درباره گذشتهاش بنا شده بود.
جوییش کرونیکل بابت انتشار مطالب نادرست عذرخواهی کرد، نویسنده را اخراج کرد و همه مقالههایش را از وبسایت روزنامه حذف کرد. مدتی بعد رونن برگمن به همراه یووال روبوویچ در مقالهای در وبسایت «واینت» افشا کردند که یک مقام ارشد دفتر نخستوزیری اسرائیل پشت راهاندازی این شبکه اخبار جعلی بوده است.
مقامات امنیتی اسرائیل دو سال پیش آن پرونده درز اطلاعات و تحریف را «عملیات نفوذ غیرقانونی علیه آبی» نامیدند؛ منظور از «آبی» طرف اسرائیلی بود. یکی از این مقامها در آن زمان توصیف دقیقتری ارائه داد: «عملیات نفوذ دِ لا شِماته (de la shmatte)»؛ یعنی عملیاتی با درزهای زمخت، اشتباهها و جعلهایی که افشای آنها دشوار نبود.
همان فرد درباره پرونده نقلقول آقای وحیدی گفت: «بار دیگر کسی در حال اجرای عملیات نفوذ غیرقانونی علیه آبی است؛ با این تفاوت که این بار قرمز، یعنی آمریکا، نیز هدف قرار گرفته است. اینجا هم درزها نامرئی نیستند. فقط باید پیش از آنکه خبر جعلی فرصت کند صاحب یک نخستوزیر، سفیر و شبکه تلویزیونی آمریکایی شود، به آنها نگاه کرد.»
دفتر نخستوزیری اسرائیل در واکنش اعلام کرد: «کشور اسرائیل کاملا بر موضع نخستوزیر مبنی بر اینکه حکومت سپاه پاسداران در ایران بهدنبال ساخت سلاح هستهای است، ایستاده است.»