بدون رازک آبجو نیست و بدون باران رازک نمیروید. تغییرات اقلیمی و خشکسالی کشت رازک را تهدید میکند. آیا پنلهای خورشیدی در ارتفاع هفتمتری میتوانند به کشاورزان رازک کمک کنند؟
این مرگی خزنده است که به راه افتاده و آرامآرام به جان بهشتِ بهظاهر سبز و شکوفای مناطق کشت رازک در آلمان افتاده است. نام این بیماری که موجودیت مزرعهها را تهدید میکند چیست؟ «مرگ مزرعهها» یا همان تعطیلی پیدرپی مزارع. امروز، در سال ۲۰۲۶، در آلمان هنوز ۹۰۴ واحد کشاورزی باقی مانده که در کشت تخصصی رازک فعالیت میکنند. اگر این عدد را با وضعیت سال ۲۰۰۶ مقایسه کنیم، رقم بهطرز نگرانکنندهای پایین است. ظرف تنها دو دهه، ۴۰ درصد از همه کشاورزان رازک یا به کشتهای دیگر رو آوردهاند یا بهطور کامل از این حرفه دست کشیدهاند.
آگهی
آگهی
دلایل این وضعیت البته متعدد است. اگر صبح زود در مزرعه یا شبها سر میزهای ثابت مهمانخانهها با کشاورزان رازک صحبت کنید، سالها است که از آنها گلایههایی درباره سقوط قیمتها در بازار جهانی و کاهش مصرف آبجو میشنوید. اما این روزها حتی کشاورزان پایبند به خاک در بایرن هم دیگر بیپرده از تغییرات اقلیمی، بالا رفتن دما، کمبود آب و کاهش محصول به دلیل خشک شدن خاکها حرف میزنند.
هالرتاو بزرگترین منطقه یکپارچه کشت رازک در جهان است. این ناحیه تپهایِ کشاورزی در قلب ایالت بایرن، در جنوبیترین بخش آلمان قرار دارد. از میان ۹۰۴ واحد کشت رازک در آلمان، ۷۲۲ واحد در همینجا مستقر است. یکی از آنها را یوزف ویمِر اداره میکند. ویمِر در گفتگو با Euronews Earth هشدار میدهد: «سالها هرچه میگذرد گرمتر و خشکتر میشود.»
کشاورز رازک، ویمِر، میخواهد مزرعهاش زنده بماند
یوزف ویمِر کاهش تعداد واحدهای کشت رازک را هم تایید میکند. او میگوید: «وقتی ۳۰ سال پیش دوره آموزش کشاورزی را میگذراندم، در هالرتاو بیش از دو هزار کِشتکار رازک بود، امروز تعدادشان خیلی کمتر از هزار تا است.» ویمِر، مردی پرانرژی که از همان نگاه اول پیداست از مشکلات فرار نمیکند، میگوید برای تضمین بقای مزرعه خانوادگیاش ناچار شده دست به کار شود.
از چهارگوشخانه بزرگ و چشمگیر او در نیوهوب، روستای کوچکی در مرکز هالرتاو، تا لبه ردیفهای رازک فقط چند متر فاصله است. تا جایی که چشم کار میکند باغهای رازک بر پهنه چشمانداز نرمِ تپهای تکیه زدهاند. در فواصل منظم، تیرکهایی به ارتفاع هفت متر بهچشم میخورد که بوتههای رازک، که در نور معکوس به رنگ سبز مایل به طلایی میدرخشند، دور آنها بالا رفتهاند. اواخر تابستان مخروطهای رازک برداشت میشود؛ عصاره رازکِ بهدستآمده از آن، همان است که به آبجو طعم مشخص و اندکی تلخ میدهد.
ویمِر به بالا اشاره میکند. او در ارتفاعی بالای سر، درست کمی بالاتر از تیرکهای رازک، پنلهای فتوولتاییک نصب کرده است. سبزی پُررنگ بوتههای رازک در چشمانداز با آبی ملایم پنلهای خورشیدی درهم میآمیزد. ویمِر توضیح میدهد که هدف، کاهش اثرات تغییرات اقلیمی است: «میخواستیم به رازک سایه بدهیم، چون رازک در اصل گیاهی سایهدوست است.»
از هواپیماسازی تا فوتوولتاییک کشاورزی
امروز مهمان ویمِر، برنهارت گروبر است؛ مهندس پیشین ایرباس که مسیر شغلیاش را عوض کرده. گروبر بهجای هواپیما حالا سامانههای فوتوولتاییک کشاورزی، یا همان اگریپیوی، میسازد؛ تحقیق و اصلاح میکند، طراحی و آزمایش میکند، محاسبه و بررسی میکند. سامانه رازک ـ پیوی ویمِر تا حدی هم پروژه محبوب گروبر است. این مهندس ارشد با چند دهه تجربه، تمام این سامانه اگریپیوی را روی کاغذ طراحی کرده؛ برای استاتیک سازه و زاویه تابش خورشید، سطحهایی که در معرض بادهای پرخطرند و زاویه شیب مناسب پنلها در ارتفاع هفت تا هشت متری از سطح زمین، حسابی فکر کرده است.
ویمِر توضیح میدهد: «در گام نخست، پنج هکتار از مزارع رازک را با پنلهای خورشیدی پوشاندیم. این سطح، توانی معادل دو مگاوات پیک تولید میکند.» نتیجههای این طرح آزمایشی آنقدر او را شگفتزده کرده که حالا میخواهد دیگر باغهای رازک خود را هم با ماژولهای اگریپیوی سقفپوش کند. او میگوید: «در دو سه سال آینده سطح را به ۲۰ هکتار میرسانیم؛ آنوقت هشت مگاوات پیک توان خورشیدی خواهیم داشت و علاوه بر آن، یک سامانه ذخیره برق با ظرفیت یک مگاوات هم اضافه میشود.» مگاوات پیک (MWp) واحدی است که برای سنجش توان حداکثری یک نیروگاه خورشیدی بهکار میرود.
مهندس گروبر با نگاهی رضایتمند به میان شاخوبرگهای انبوه و سالمِ رازک چشم میگرداند. او میپرسد: «آیا حالا دیگر وضعیت خط انتقال و اتصال به پست برق هم قطعی شده است؟» ویمِر، کشاورز رازک، تایید میکند: «بله. حالا باید یک خط پنج کیلومتری بکشیم، البته به خرج خودمان.»
گروبر سراغ مانع بعدی میرود و میپرسد: «مجوز ساخت را چطور؟ چقدر طول کشید تا مجوز ساخت را بگیرید؟» ویمِر کشاورز آه کوتاهی میکشد و میگوید: «نزدیک به دو سال!» برنهارت گروبر این را پسندیده نمیداند: «دو سال، زمان زیادی است اگر در نظر بگیریم که قرار است توسعه انرژیهای تجدیدپذیر سریعتر انجام شود.»
در بایرن، در آلمان، در اتحادیه اروپا، همه جا صحبت از کاهش بوروکراسی است. نمونه اگریپیوی روی باغهای رازک ویمِر نشان میدهد این کار بهطور مشخص چطور میتواند عملی شود. گروبر مشکل را چنین خلاصه میکند: «مدتهای طولانی لازم برای گرفتن مجوز، خودش یک مشکل است. این روند طولانی بعضی کشاورزان را از تصمیمگیری برای اجرای اگریپیوی در مقیاس بزرگ میترساند، چون بار اداری و دفتری آن برای بسیاری از کشاورزان خیلی سنگین است.»
در نهایت اینجا پای سیاست به میان میآید. گروبر میگوید: «دستکم درباره کشت رازک، و همینطور دیگر کشتهای تخصصی، میشود خیلی سادهتر تصمیم گرفت و مجوز داد. این که چرا کار سریعتر پیش نمیرود، صادقانه بگویم برای من جای سوال است.» ویمِر در سایه سبز تیره بوتههای عظیم رازک سر تایید تکان میدهد.
اگریپیوی خاک را مرطوب نگه میدارد؛ چیزی که رازک به آن نیاز دارد
ویمِر و گروبر در سایه سازه عظیم رازک، که تا آسمان آبیوسفید بایرن سر کشیده است، بهسمت یک رطوبتسنج راه میروند. ویمِر با اشاره به خاک میان بوتهها میگوید: «متوجه شدیم از وقتی ماژولهای اگریپیوی را نصب کردهایم، رطوبت سطح مزرعه بیشتر شده. تبخیر کمتر است، میتوانیم آب ناشی از بارندگی را مدت طولانیتری در خاک نگه داریم و این برای رازک خوب است، بهویژه در ماههای ژوئن، ژوئیه و اوت که رازک واقعا به آب نیاز دارد.»
ایده نصب نوعی «کلاه خورشیدی» از پنلهای فتوولتاییک بالای بوتههای رازک، بیش از ده سال پیش به ذهن ویمِر رسید. اما همانطور که در مورد پیشگامان واقعی معمول است، او ابتدا باید بر مقاومتهای فراوانی غلبه میکرد. قانع کردن یک شرکت خورشیدی برای این که همراه با یک کشاورز رازک قدم در قلمروی کاملا ناشناخته بگذارد، آسان نبود. فراموش نکنیم، سامانه اگریپیوی ویمِر روی باغهای رازک، نخستین نمونه در جهان از این نوع است.
یوزف ویمِر هنوز آغاز این مسیر را خوب به خاطر دارد. او میگوید: «پدرم، که واحد کشاورزی را از او تحویل گرفته بودم، با این ایده مثبت برخورد کرد. اما در میان مردم صداهایی بود که میگفتند: حالا دیگر ویمِر دیوانه شده، این کار هیچوقت جواب نمیدهد! وقتی شروع به نصب سازه کردیم، ما شدیم مرکز توجه در هالرتاو. همه میآمدند و از نزدیک نگاه میکردند. بعد از هر طوفان بزرگ هم همینطور؛ همه میخواستند بدانند سامانه هنوز سرِ جایش هست یا باد آن را برده است.» ویمِر با خنده این را تعریف میکند و بعد با غرور در صدا اضافه میکند: «اما همه چیز هنوز سرِ جایش است، بعد از همه طوفانها.»
بعد از همسایههای کنجکاو، نوبت کشاورزان رازک از روستاهای دورتر بود که برای بازدید بیایند؛ بعد از آنها سیاستمداران محلی و فرمانداران، و حتی وزیرانی از مونیخ، پایتخت بایرن. به لطف سامانه نوآورانه رازک ـ پیوی، امروز ویمِر در هالرتاو چهرهای کاملا شناختهشده است.
حالا نوبت نمونه آزمایشی شماره ۲ است
گروبر، مهندس، هم به «سامانههای خودش» افتخار میکند. تیم دونفره ویمِرـگروبر حالا به نمونه آزمایشی شماره ۲ رسیده است. در نخستین سامانه آزمایشی اگریپیوی که در سال ۲۰۲۳ نصب شد، گروبر پنلها را با زاویه ۲۰ درجه بالای بوتههای رازک کار گذاشته بود. او توضیح میدهد: «این یعنی میتوان نور بیشتری را به برق تبدیل کرد، اما در عین حال سایه بیشتری هم روی رازک میافتد.»
سایه کمی بیشتر از نظر کشت (به دلیل افزایش رطوبت خاک) خوب است، اما از نظر کشاورزی یک تعادل ظریف لازم است. ویمِر در نخستین دوره آزمایش فهمید که سایه بیش از حد دردسرساز میشود. بهمحض این که رازک تا ارتفاع هفت متری بالا میرود و به زیر سقف پنلها میرسد، بوته در ناحیه سایه در بالا شاخههای پُرپشت زیادی تولید میکند اما مخروط کمتری میدهد. در نتیجه، کل محصول پایین میآید و عصاره کمتری تولید میشود.
در اینجا نوبت کار برای مهندس گروبر بود. او یادآوری میکند: «دو سال تمام فکر کردم و مدل را بهبود دادم.» او باید همزمان عوامل کشاورزی، اقتصادی و فصلی را در نظر میگرفت: خورشید در تابستان از کجا به کجا حرکت میکند؟ در زمستان چطور؟ منحنی معمول قیمت برق در بورس برق صبح، ظهر و شب چه شکلی است؟ چه میزان سایه برای رازک و خاک مناسب است؟ مرز بین کمسایه و پرسایه کجاست؟ زاویه شیب پنلها در طول روز سایهاندازی را دقیقا چطور تغییر میدهد؟ اینها معادلهای ریاضی با متغیرهای فراوان بود. گروبر این معادله را حل کرد و دوباره با نقشههای نمونه ۲ به حیاط مزرعه ویمِر برگشت.
ابتکار درخشان: پنلها با زاویه ۴۵ درجه
در این نمونه شماره ۲ که در سال ۲۰۲۵ در زمین ویمِر نصب شد، پنلها با زاویه تندتر، یعنی ۴۵ درجه، قرار گرفتهاند. در این حالت پنلها کمی نور کمتری میگیرند، اما در عوض رازک مخروطهای بیشتری تولید میکند. از دید اقتصادی، این تنظیم در نهایت دو سر سود است. وقتی پنلها تقریبا خوابیدهاند (مثل نمونه اول)، سامانه عمدتا در ساعتهای میانی روز برق زیادی تولید میکند؛ یعنی زمانی که همین حالا هم برق زیادی در شبکه هست و در نتیجه قیمت خرید برق پایین است.
راهحل ۴۵ درجهای در نمونه ۲، در واقع یک ابتکار درخشان است. حالا نیروگاه خورشیدی از ساعتهای نخست صبح، بهمحض طلوع خورشید، یا بسته به جهتگیری، در اواخر بعدازظهر و اوایل شب، یعنی زمانی که قیمت برق بالاست، بهطور کارآمد وارد مدار میشود. ویمِر با نمونه ۲ برق کمتری تولید میکند، اما پول بیشتری درمیآورد و در عین حال از دیدن مخروطهای فراوان بر بوتههای رازک هم خوشحال است.
اگر تولید برق را در طول سال هم در نظر بگیریم، راهحل ۴۵ درجهای بسیار بهتر است. در زمستان خورشید ساعتهای زیادی پایینِ افق میایستد، بنابراین پرتوهای خورشید با زاویه ۴۵ درجه بهتر جذب و به برق تبدیل میشوند. همانطور که گروبر میگوید: «بهویژه در زمستان، هر کیلوواتساعت اهمیت دارد.»
تحقیقات پیشرو وسط باغ رازک
ویمِر و گروبر در این مسیر تنها نیستند. پروژه پایلوت آنها در چارچوب چند طرح پژوهشی پیشرفته اجرا میشود. دانشگاه فَنّی وایهناشتفان ـ ترایزدورف، موسسه نامآشنای فراونهوفر برای پژوهشهای خورشیدی در فرایبورگ و اداره فدرال کشاورزی و تغذیه، همه بهعنوان شرکای علمی و مالی پشت این نوآوری بالقوه تحولآفرین ایستادهاند. دانشگاه فنی مونیخ با مرکز تحقیقات کشاورزی دورناست و نیز موسسه تحقیقاتی رازک «هول» هم این پروژه اگریپیوی را از نظر علمی همراهی میکنند. و از قلم نیفتد که وزارت کشاورزی آلمان، این دوره آزمایشی سهساله را با ۱٫۴ میلیون یورو بودجه پژوهشی حمایت میکند.
در سطح بینالمللی هم تحقیقات درباره اگریپیوی بهآرامی در حال آغاز است. گروبر با تحسین میگوید: «ژاپنیها هم دادهها و نتایج خوبی بهدست آوردهاند.» در دیگر کشورهای آسیایی و آمریکا هم پژوهشهای متعددی در جریان است، اما در حال حاضر، تحقیقات اگریپیوی «ساخت آلمان»، و در معنایی گستردهتر «ساخت اروپا»، همچنان پیشتاز جهان بهشمار میرود.
گروبر وارد جزئیات میشود: «در باغ رازک آقای ویمِر حسگرهای رطوبت در خاک نصب کردهایم.» رطوبت خاک هم در سطح و هم در عمق بیشتر اندازهگیری میشود. علاوه بر این، ویمِر و تیم علمی همراهش بهطور مستمر دما و رطوبت هوا را در ارتفاعهای مختلف میان بوتههای رازک ثبت میکنند. برای این که دادهها از نظر علمی معتبر باشد، همه اندازهگیریها دو بار انجام میشود: یک بار در باغ رازک زیر سازه سایهدار اگریپیوی و بار دیگر در قطعه مقایسهای بدون پنلهای خورشیدی.
نخستین نتایج تحلیل دادهها حالا در دست است و دستکم درباره نمونه اول کاملا روشن است: سایهافکنی خفیفی که سامانههای اگریپیوی روی رازک ایجاد میکنند، سلامت خاک را بهطور معناداری بهبود داده است. یافتههای دانشگاه وایهناشتفان و موسسه فراونهوفر در فرایبورگ در این نکته همنظر است. این که نمونه شماره ۲ تا چه حد بهتر عمل میکند، هنوز روشن نیست؛ آزمایش میدانی آن همچنان در جریان است.
جابجایی مناطق رویشی بهسوی شمال
آزمایش میدانی جذاب ویمِر در باغ رازک، موضوع گفتگو نهفقط در هالرتاو که این روزها در سراسر آلمان و اروپا است. چرا که شبحی بر فراز اروپا در گردش است: آیا در پی گرمایش اقلیم، همه مناطق رویشی بهسوی شمال جابجا میشوند؟
آیا باید مناطق سنتی کشت که طی قرنها شکل گرفتهاند، رها و به عرضهای جغرافیایی خنکتر منتقل شوند؟ آیا با این روند، آداب روستایی، سنتها و چشماندازهای فرهنگیِ ساخته دست کشاورزان از بین میرود؟ آیا بهزودی «شراب فرانسوی» در انگلستان و «رازک آلمانی» در اسکاندیناوی تولید خواهد شد؟
در میان کشاورزان رازک بایرن نگرانی عمیقی موج میزند. آنها در میان خودشان با شوخی میگویند شاید ۳۰ سال دیگر رازکی که برای آبجوی مرغوب بایرن لازم است، باید از نروژ وارد شود. این حرف هنوز به شوخی گفته میشود، اما تا کی؟ برخی از کشاورزان هالرتاو بیم دارند روزی این شوخی به واقعیتی تلخ تبدیل شود.
اگریپیوی برای انگور، میوه و مارچوبه هم
موضوع فقط کشت تخصصی رازک نیست. گروبر، مهندس، میگوید: «نخستین شرابسازها هم سامانههای مشابهی را بالای تاکستانهایشان امتحان میکنند.» چون شرابسازها و تاکهای آنها هم زیر فشار تغییرات اقلیمی و خاکهای خشک قرار دارند. در حالی که در هالرتاو بایرن با رازک ـ پیوی آزمایش میشود، در دیگر مناطق آلمان طرحهای آزمایشی مشابهی در جریان است؛ از اگریپیوی روی مزارع توت گرفته تا باغهای میوه و مزارع مارچوبه.
این حوزه به حرکت افتاده و به نظر میرسد خیلی زود میتواند به چیزی بزرگ تبدیل شود. بر پایه نتایج امیدوارکننده پژوهشها، میتوان پیشبینی کرد که در چند سال آینده اگریپیوی به بخشی عادی از چهره کشاورزی اروپا تبدیل خواهد شد.
یکسوم تولید جهان
اما برگردیم به رازک. هرچند ۸۶ درصد رازک آلمان در هالرتاو تولید میشود و این منطقه بایرن حدود یکسوم از کل رازک جهان را تولید میکند، اما در اروپا مناطق کشت دیگری هم هست که با مشکلات کموبیش مشابهی روبهرو هستند. کشاورزان رازک در فرانسه با پدیده شنی شدن خاک و خشکی دستوپنجه نرم میکنند. جمهوری چک، اسلوونی، اسلواکی، لهستان و اتریش هم رازک میکارند. گروبر، مهندس، معتقد است: «کاری که ما میکنیم میتواند الگویی برای سراسر اروپا باشد.»
گروبر و ویمِر بر سر این نکته توافق دارند که وقت عمل فرا رسیده است. پس از چند دوره خشکسالی کوتاه در قرون وسطا (۱۳۰۲ تا ۱۳۰۷ و نیز سال ۱۵۴۰)، امروز دورههای خشکسالی شدید در آلمان با بسامدی نگرانکننده تکرار میشود. «نقشه خشکسالی» مرکز هلمهولتز برای پژوهشهای محیطزیستی نشان میدهد که در سالهای ۱۹۷۶ و ۲۰۰۳ و سپس از ۲۰۱۸ تا امروز، تقریبا بهطور پیوسته با خشکسالیهای شدید روبهرو بودهایم: ۲۰۱۹، ۲۰۲۰، ۲۰۲۲، ۲۰۲۳، ۲۰۲۵...
کشاورزان رازک در آلمان این تغییر را بهخوبی حس میکنند. گرما تولید آلفاسید، یعنی مادهای که طعم تلخ و معطر آبجو را تامین میکند، را کاهش میدهد. اما چیزی که از کاهش درصد آلفاسید در عصاره رازک هم سنگینتر است، افت شدید حجم محصول است. کشاورزان از کاهشهای بعضا دراماتیک در برداشت رازک خبر میدهند. خشکسالی هم کیفیت رازک را پایین میآورد و هم کمیت آن را؛ مخروطهای کمتری برداشت میشود.
اکنون همه جا در جستوجوی راهحل هستند. سامانههای آبیاری با هزینههای گزاف، از جمله در هالرتاو، نصب میشود؛ اما همه کشاورزان توان مالی آن را ندارند و این راهحل از نظر سیاسی هم محل بحث است. برخی کشاورزان بین ردیفهای رازک، پوشش سبز میکارند تا تبخیر کاهش یابد. پژوهشگران رازک، ارقام مقاومتر به خشکی پرورش میدهند، اما همه آبجوسازها حاضر نیستند بهراحتی این ارقام جدید را بپذیرند.
در مواجهه با بحرانی که سالبهسال شدیدتر میشود، شماری از کشاورزان دست به گاوآهن میبرند، ریشههای چندساله رازک را قطع میکنند، «جنگل» تیرکهای هفتمتری را برمیچینند و با دلی سنگین با کشت رازک خداحافظی میکنند. این در حالی است که کشت رازک برای بایرن و آلمان همانقدر هویتی است که کشت انگور برای فرانسه یا باغهای زیتون برای یونان و ایتالیا.
نسل پنجم در آستانه ورود
نخستین سند مکتوب درباره کشت رازک در جهان از منطقه فرایزینگ، در حاشیه هالرتاو امروز، بهدست آمده و به سال ۸۶۰ میلادی برمیگردد. بنابراین این منطقه بایرن از قدیمیترین مناطق کشت رازک در جهان است؛ و این پیشینه امروز هم اهمیت دارد. بسیاری از کشاورزان رازک، از جمله یوزف ویمِر، واحد خود را نسلبهنسل اداره کردهاند. او کشاورز رازک در چهارمین نسل است.
ویمِر با خنده میگوید: «نسل پنجم هم دیگر در راه است. پسرم حالا ۱۷ ساله است و دوره آموزش کشاورزی را میگذراند. او در سال دوم آموزش است و بعدا مزرعه را تحویل میگیرد. در واقع من سرمایهگذاری روی سامانههای اگریپیوی بالای رازک را برای او انجام میدهم، چون تا وقتی همه این سرمایهگذاریها تسویه شود، من احتمالا بازنشسته شدهام. پسرم این مسیر را ادامه خواهد داد.»
آیا این همه زحمت میارزد؟ به بیان دیگر، آیا سرمایهگذاری در اگریپیوی از نظر اقتصادی هم توجیهپذیر است؟ گروبر، مهندس، کاملا مطمئن است که اگریپیوی میتواند به یک مدل کسبوکار جدید برای بسیاری از کشاورزان تبدیل شود. او توضیح میدهد: «الان زمان بازگشت سرمایه حدود ۱۴ سال است و عمر سامانه خورشیدی دستکم ۳۰ سال. میشود تصور کرد در این مدت چه درآمدی به دست میآید.»
یک وضعیت برد-برد
اما در همین نقطه است که بسیاری از کشاورزان با دقت بیشتری سوال میپرسند. همه میدانند با یک تعادل حساس روبهرو هستند: کاهش (نسبتا کمِ) برداشت محصول در کشت، در برابر درآمدهای اضافه اما متغیر حاصل از فروش برق خورشیدی.
از ویمِر میپرسیم این معادله در مزرعه او چطور جواب میدهد؟ او میگوید: «دانشگاه وایهناشتفان کاهش برداشت رازک را دقیق بررسی کرده؛ کاهشها بین ۱۰ تا ۲۰ درصد است. اگر ما در نهایت با کاهش ۱۰ تا ۱۵ درصدی محصول روبهرو شویم، این طرح برای من اقتصادی است، چون در عوض سود حاصل از تولید برق واقعا عالی است. با درآمد خوب از برق، کاهش درآمد ناشی از کاهش برداشت رازک جبران میشود.»
آیا این یعنی بازی جمع صفر؛ نه سود، نه زیان؟ ویمِر توضیح میدهد: «در کشت رازک کمی ضرر میکنم، اما با سامانه خورشیدی روی آن، درآمد خوبی دارم.» او با رضایت میخندد و تاکید میکند: «میارزد؛ واقعا میارزد.» گروبر، مهندس، هم حرف او را تایید میکند: «در نهایت این یک وضعیت برد-برد است؛ تو هم از برق پول درمیآوری، هم درآمد نسبتا مطمئنی از برداشت رازک داری.»
موضوع فقط درآمد سالانه نیست، بلکه تداوم و پایداری در بلندمدت هم مطرح است. گروبر میگوید: «حتی در زمانی از سال که رازک کشت نمیشود، بخشی از خاک زیر پنلها در سایه قرار دارد. به این ترتیب ساختار رطوبت خاک در مجموع یکنواختتر میماند و خاک برای سال زراعی بعد آمادهتر است.»
سال گذشته در آلمان حدود ۱۹ هزار هکتار رازک کشت شده است. از نظر حجم تولید، آلمان پس از آمریکا دومین کشور مهم تولیدکننده رازک در جهان است. برداشت سالانه آلمان در سال ۲۰۲۵ کمی بیش از ۴۳ هزار تن بود (۳۸ درصد تولید جهانی رازک) که از این میان بیش از ۳۷ هزار تن در هالرتاو تولید شد.
کشت رازک بخشی از هویت فرهنگی بایرن است
مردم بایرن به این دستاورد خود افتخار میکنند. رازک و آبجو در هالرتاو فقط یک نماد فولکلور نیست، بلکه بخشی از زندگی روزمره است. هر سال یک «ملکه رازک» انتخاب میشود. چیدن رازک، یعنی برداشت مخروطهای رسیده در اواخر تابستان، یک رویداد بزرگ است. تقویم تعطیلات مدارس بایرن قرنها است با فصل برداشت رازک تنظیم شده، چون کشاورزان در این دوره به هر دست کمکی نیاز دارند. جشنهای متعدد آبجو در شهرها و روستاهای بایرن، چه اسمشان اکتبرفست باشد چه نباشد، در اصل جشن شکرگزاری برای برداشت محصول هستند.
هویت فرهنگی یک منطقه کامل و منافع مالی شمار زیادی از کشاورزان در هالرتاو اغلب همپوشانی دارد. این را میتوان در حرفهای یوزف ویمِر هم شنید؛ آنجا که میگوید: «یکی از دلایل اصلی نصب سامانه اگریپیوی بالای رازک، طبیعتا مالی بود. هدف این بود که مزرعه را برای آینده آماده کنیم و به درآمدی پایدار برسیم، با نوسان کمتر. از سال ۲۰۰۹ پنل خورشیدی روی پشتبامهای مزرعه داریم و دیدهایم که خوب جواب میدهد. برای همین با خودمان گفتیم از این به بعد این کار را در مقیاس بزرگتر بالای مزارع رازک هم ادامه بدهیم.»
در جاهای دیگر، کشاورزان از حرفه خود کناره میگیرند و روی زمینهای سابق خود، نیروگاههای خورشیدی زمینی نصب میکنند. این کار برای آنها پولساز است، اما مقاومت اهالی، روستا و افکار عمومی هم بیشتر میشود. مردم نمیخواهند چشمانداز سنتی منطقهشان با انبوه نیروگاههای موسوم به «فریفلاخنپیوی» یا همان پنلهای زمینی پوشانده شود. اما در اگریپیوی ماجرا متفاوت است؛ این مدل امکان هر دو را فراهم میکند: کشاورز میتواند همچنان زمینش را زیر کشت نگه دارد و در عین حال «آفتاب درو کند».
یوزف ویمِر هم به این نکته فکر کرده است. او میگوید: «میتوانستم بگویم خب، حالا همه مزارع رازک را برمیچینم و بهجایش همهجا پنل خورشیدی زمینی نصب میکنم. اما آن وقت دیگر کشاورز نبودم و فقط یک کارآفرین خورشیدی بودم؛ و این چیزی نیست که میخواستم یا بخواهم.»
ویمِر هر دو را میخواهد: «موضوع این است که کشت رازک روی زمین خودم حفظ شود. میخواهم مزرعه را طوری به نسل بعدی تحویل بدهم که هم دوام داشته باشد و هم آینده. با این تفاوت که یک منبع درآمد اضافی هم از طریق فتوولتاییک داشته باشد.»
پیشگام در باغ رازک
گروبر، مهندس، و ویمِر، کشاورز، در طول گفتوگو یکی از قطعات زیر کشت رازک را طی کردهاند و حالا در راه بازگشت به مزرعه بزرگ واقع بر فراز تپهاند. در افق جبههای از طوفان دیده میشود؛ تودههای ابر تیره همچون کوه بر فراز خانه و باغهای ویمِر قد کشیدهاند. هنوز طوفان به نیوهوب، نزدیک اوسلزهاوزن، نرسیده است. پرتوهای خورشید گنبد پیازیشکلِ کلیسای روستای مجاور را روشن میکند و سپس روی پنلهای اگریپیوی ویمِر میلغزد.
گروبر و ویمِر میدانند که تغییرات اقلیمی مانند همین طوفان در راه را نمیتوان یکشبه متوقف کرد، اما میدانند که میتوان تا حدی از قبل برای آن آماده شد. گروبر، مهندس، با تحسین به شریک و دوستش نگاه میکند و میگوید: «به نظر من فوقالعاده است که تو چنین پیشگامی هستی. و واقعا عالی است که بعد از موفق بودن اولین آزمایشها، کار را ادامه میدهی و میخواهی بقیه مزارع رازک خودت را هم با پنلهای خورشیدی بپوشانی. من هم مثل تو فکر میکنم: اگریپیوی یک فرصت بزرگ برای کشت رازک است، تا این کشت در بایرن بماند و مجبور نشود به جایی در شمال منتقل شود.»
معادل یکپنجم نیروگاه هستهای
گروبر هنگام خداحافظی، یک بازی عددی کوچک هم رو میکند: «از حدود ۱۷ هزار هکتار سطح زیر کشت رازک، تقریبا ۲۰ درصد برای سایهاندازی مناسب است؛ یعنی برای نصب اگریپیوی روی مزارع رازک. اگر این کار واقعا در مقیاس بزرگ روی همین ۲۰ درصد انجام شود، ظرفیتی معادل یکپنجم یک نیروگاه هستهای نصب خواهد شد.»
البته پیش از آن باید «وضعیت خطوط برق» بهتر شود؛ عبارتی که گروبر با آن به نبود اتصالات کافی و ظرفیت ناکافی شبکه اشاره میکند. او میگوید باید بتوان برق تولیدشده روی مزارع رازک را از آنجا خارج و وارد شبکه کرد؛ «هم به شبکه متوسطولتاژ و هم به شبکه فوقولتاژ.»
سودی برای همه
به گفته گروبر، به محض این که این مانع زیرساختی برطرف شود، همه چیز فراهم است: «برای کشاورز رازک این یک منفعت است. برای گیاه رازک یک منفعت است. برای خاک هم یک منفعت است.»
بعد از مکثی کوتاه، گروبر، مهندس، میگوید: «اگریپیوی گامی بسیار بزرگ در مسیر انرژیهای تجدیدپذیر است.» مدلی که همزمان میتواند همزیستی کشاورزی و تولید برق را تضمین کند. گروبر در پایان تاکید میکند: «تولید انرژی هرگز نباید رقیب تولید غذا شود. اگر چنین هدفی داریم، باید مسیر رسیدن به آن را هموار کنیم.»
و در پایان یک نکته کوتاه برای دوستداران رازک: آیا میدانستید برای تولید هر لیتر آبجو، تنها به دو گرم عصاره رازک نیاز است؟ از یک کیلوگرم رازک میتوان ۵۰۰ لیتر آبجو تولید کرد.