در سالهای اخیر، بهویژه در ایام محرم و روز عاشورا در ایران، تصویر آیینهای سوگواری بیش از گذشته در فضای عمومی و شبکههای اجتماعی چندپاره و متکثر دیده میشود.
این چندپارگی نه فقط در اشکال برگزاری مراسم، بلکه در نوع روایتهایی است که درباره آن ساخته و بازنشر میشود که از روایتهای رسمی و مذهبی تا بازنماییهای انتقادی، طنزآمیز یا حتی تقابلی در شبکههای اجتماعی را شامل میشود.
آگهی
آگهی
در یک سطح، نهادهای رسمی و جریانهای مذهبی سنتی همچنان بر جایگاه مرکزی عاشورا در هویت دینی و سیاسی جامعه تاکید دارند. در این نگاه، واقعه کربلا صرفا یک رخداد تاریخی نیست، بلکه الگویی برای فهم مفاهیمی مانند مقاومت، ظلمستیزی و وفاداری سیاسی تلقی میشود.
بر این اساس، برخی سخنرانان مذهبی و مداحان تلاش میکنند آیینهای عزاداری را به زبان امروز ترجمه کنند و آن را با شرایط سیاسی و امنیتی منطقه، از جمله تنشهای ایران با اسرائیل و آمریکا، پیوند دهند. در این چارچوب، حضور خیابانی، تجمعات شبانه و آیینهای جمعی، نوعی نمایش همبستگی اجتماعی و سیاسی تلقی میشود.
از نگاه این جریان، آیینهای محرم بخشی از زیرساخت اجتماعی پایدار ایران هستند که در دورههای مختلف تاریخی، از مشروطه تا انقلاب ۱۳۵۷ و پس از آن، نقش بسیجکننده داشتهاند.
عاشورا و کنش سیاسی
اما در سوی دیگر، در فضای شبکههای اجتماعی و بخشی از افکار عمومی، خوانشهای متفاوتی از همین آیینها دیده میشود. بخشی از کاربران و فعالان منتقد، نسبت به سیاسی شدن مراسم مذهبی و پیوند آن با گفتمان رسمی حاکمیت ابراز تردید یا انتقاد میکنند.
در این روایتها، برخی تجمعات خیابانی نه به عنوان آیین صرفا مذهبی، بلکه به عنوان بخشی از فضای سیاسی کشور تفسیر میشوند؛ بهویژه در زمینه جنگها و بحرانهای منطقهای که در سالهای اخیر تشدید شده است.
در همین بستر، گروهی از کاربران مخالف جمهوری اسلامی، با بازخوانی نمادهای عاشورا، تلاش کردهاند آن را با رویدادهای معاصر خشونتآمیز در ایران مقایسه کنند.
برای مثال، در برخی پستها و کامنتها، اعتراضات و سرکوبهای خیابانی سالهای اخیر از جمله وقایع مرتبط با سرکوب اعتراضات دیماه و کشته شدن هزاران نفر، به عنوان «کربلای معاصر» یا مصداقهای جدیدی از ظلم و خشونت سیاسی توصیف شدهاند.
این نوع روایت، عملا تلاش میکند معنای عاشورا را از چارچوب مذهبی رسمی خارج کرده و آن را در قالب تجربه زیسته سیاسی امروز بازتعریف کند.
رویکردهای طنزآمیز
همزمان، در فضای مجازی، دستهای دیگر از محتواها نیز به چشم میخورد که رویکردی انتقادیتر یا طنزآمیز دارند. برخی کلیپها و ویدئوها، تغییر شکل آیینهای عزاداری و استفاده از عناصر نمایشی غیرمتعارف، یا حضور چهرههایی با سبک متفاوت در مراسم مذهبی را دستمایه شوخی یا نقد فرهنگی قرار دادهاند.
به فیسبوک یورونیوز فارسی بپیوندید
تصاویر و ویدئوهای منتشرشده از برخی آیینها توجه زیادی جلب کردهاند. از جمله مراسمهایی مانند «گلمالی» در میان برخی گروههای قومی، از جمله لرها، که در آن شرکتکنندگان برای سوگواری خود را با گل و خاک میپوشانند؛ آیینی که در شهرهای مختلف ایران از جمله تهران نیز دیده شده و همچنان بهعنوان یکی از اشکال سنتی عزاداری شناخته میشود.
در کنار آن، ویدئوهایی از تعزیه در استانهای مختلف، بهویژه در اصفهان و شهرهایی مانند کاشان و خمینیشهر، بازنشر شدهاند که به دلیل استفاده از گریمهای اغراقآمیز، از جمله چهرهپردازی شخصیتهای منفی و آنچه «لشکر اجنه» نامیده شده، واکنشهای گستردهای برانگیختهاند.
استفاده از عروسکهای تنپوش نمادین شیر نیز در مراسم امسال دیده شد که در برخی موارد از تغییر سبک آن به استفاده از تاکسیدرمی این حیوان در تبریز میتوان اشاره کرد.
در مقابل این نگاهها، گروهی دیگر از کاربران و شرکتکنندگان در مراسم، این تنوع را نشانهای از گسترش اجتماعی آیینها میدانند و معتقدند که محرم در ایران امروز، از یک قالب کاملا سنتی فراتر رفته و به فضایی عمومیتر تبدیل شده است که افراد با سبکهای مختلف زندگی نیز در آن حضور دارند، حتی اگر انگیزهها و برداشتهایشان یکسان نباشد.
در سطح اجتماعی، این همزمانی روایتهای متفاوت باعث شده تصویر واحدی از آیینهای محرم وجود نداشته باشد. در یک خیابان ممکن است هیئتهای سنتی با نظم مذهبی خاص در حال عزاداری باشند، در حالی که در همان نزدیکی، زندگی روزمره جریان دارد و گروه دیگری با پوشش و لباسهایی که مطلوب جریان تندور در حاکمیت ایران نیست، در کافهای مشغول گفتگو هستند.