در اواخر آوریل، یک اردوی اعتراضی و مستند سینمایی «نمک بر زخم» به پیامدهای زیستمحیطی فعالیت شرکت ICL در حوضه معدنی استان بارسلون و همچنین ارتباط این شرکت با فسفر سفید، مادهای شیمیایی که در لبنان و غزه در عملیات نظامی به کار رفته است، پرداختند.
بین ۱۷ تا ۱۹ آوریل، حدود هزار نفر در یک اردوی اعتراضی علیه ادامه فعالیت معادن نمکهای سدیمی و پتاسیمی در منطقه باگس در استان بارسلون شرکت کردند. دلیل این اعتراض، پیامدهای داخلی و بینالمللی ناشی از فعالیتهای مالک این معادن، شرکت «اسرائیل کمیکالز لیمیتد» (ICL)، عنوان شده است. شاخه ایبری این شرکت با نام «ایبرپوتش» شناخته میشود و از زمان خصوصیسازی معادن در سال ۱۹۹۸، مدیریت معادن واقع در شهرهای سالنت، بالسارنی، ویلافرونس و سوریا را بر عهده دارد.
آگهی
آگهی
دهها تشکل و پویش محلی باسابقه در این منطقه، از جمله «مونتاسالات»، سالهاست درباره آلودگی ناشی از فعالیت این معادن هشدار میدهند. به گفته آنها، این شرکت طی دو دهه گذشته کوههای عظیمی از پسماند انباشته کرده است که گفته میشود پس از مصرف دهها هزار لیتر آب در منطقهای که به طور مداوم با خشکسالی روبهرو است، به رود «یوبریگات» نفوذ کردهاند؛ یکی از مهمترین رودخانههای منطقه.
اما معترضان تنها به مسائل زیستمحیطی اعتراض نداشتند. آنها همچنین علیه تولید فسفر سفید توسط ICL بسیج شدند؛ مادهای شیمیایی که به محض تماس با اکسیژن شعلهور میشود و خاموش کردن آن بسیار دشوار است. این ماده به پوست و لباس میچسبد و با نفوذ حتی از میان استخوانها، سوختگیهای عمیق و شدید ایجاد میکند.
استفاده از فسفر سفید در ۱۶ اکتبر ۲۰۲۳ در شهر دارایا در جنوب لبنان و همچنین در نوار غزه توسط ارتش اسرائیل ثبت و از سوی دو سازمان حقوق بشری تایید شده است.
سرزمینهای فلسطینی، یعنی غزه و کرانه باختری، مدتها پیش از تشدید درگیریها پس از رویدادهای ۷ اکتبر نیز از تلاقی جنگ و آسیبهای زیستمحیطی ناشی از سیاستهای اسرائیل آسیب دیدهاند. از جمله میتوان به انحراف منابع آبی اشاره کرد. به گفته سازمان عفو بینالملل، شرکت دولتی اسرائیلی «مکروت» از نیمه دوم قرن بیستم به طور نظاممند اقدام به حفر چاه کرده تا به شهرکنشینان و جمعیتهای تحت حمایت خود امتیاز دهد. نابودی محصولات کشاورزی فلسطینیان نیز از دیگر موارد ذکرشده است.
تشدید حملات از سال ۲۰۲۳ علیه ساکنان غزه این وضعیت را وخیمتر کرده است. «مازین قمصیه»، مدیر «موسسه فلسطینی تنوع زیستی و پایداری»، در سخنرانی خود در سال ۲۰۲۵ در دانشگاه خودمختار بارسلون گفت:
«اسرائیل تنها با بمبارانهای خود در دو سال گذشته، گازهای گلخانهای بیشتری از کل فعالیتهای اسپانیا تولید کرده است.»
این دو موضوع بههمپیوسته، یعنی نسلکشیای که یک کمیسیون ویژه سازمان ملل آن را به رسمیت شناخته و آسیبهای زیستمحیطی ناشی از آن، به شکلگیری جنبشی از مقاومت مدنی در قلب کاتالونیا انجامیده است؛ جنبشی که اوج آن در تجمع اعتراضی شهر کایوس دیده شد.
هشت مرگ طی یک دهه و آسیب به دو منطقه
بر اساس گزارش «رصدخانه ایبری معادن»، این فعالیتهای معدنی تودههای عظیمی از باطلههای معدنی ایجاد کردهاند که عمدتا از کلرید سدیم تشکیل شدهاند. باران و رطوبت باعث حل شدن این پسماندها در شورآب آلوده میشود و این شورآب از طریق آبهای زیرزمینی به چشمهها، جویبارها، چاهها و رودخانههای حوضه یوبریگات نفوذ میکند.
این حوضه آبی، آب مورد نیاز برخی از بزرگترین شهرهای استان، از جمله بارسلون و بخشهایی از منطقه کلانشهری جنوبغربی آن را تامین میکند.
چندین سندیکا نیز نسبت به شرایط نامناسب کاری که به حوادث مرگبار منجر شده اعتراض کرده و اعتصابهایی برگزار کردهاند. بین سالهای ۲۰۱۱ تا ۲۰۲۳، هشت کارگر شامل معدنچیان و زمینشناسان جان خود را از دست دادهاند. علت این حوادث عمدتا ریزش سنگ بوده اما مواردی از سقوط اتفاقی و له شدن میان واگنهای قطارهای حمل مواد معدنی نیز ثبت شده است. دو نفر از جانباختگان دانشجوی کارآموز بودند.
کمیسیون اروپا در سال ۲۰۱۴ علیه اسپانیا به دلیل نقض دستورالعمل اروپایی مربوط به منابع معدنی، روند تخلفی را آغاز کرد. هدف از این اقدام، رفع آلودگی ناشی از تودههای باطله و همچنین بازسازی برخی از سایتهای این شرکت با استفاده از تزریق بحثبرانگیز میلیونها یورو پول عمومی بود.
سه سال بعد، کمیسیون اروپا اعلام کرد اسپانیا کمکهایی غیرقانونی و ناسازگار با بازار مشترک اروپا به «ایبرپوتش» اعطا کرده و دستور بازپسگیری مبالغ پرداختشده را صادر کرد.
تصمیمهایی که به آغاز این روند منجر شد، بین سالهای ۲۰۰۶ تا ۲۰۰۸ و در چارچوب توافقی میان دولت محلی کاتالونیا تحت ائتلاف سهگانه موسوم به «تریپارتیت» و دولت مرکزی سوسیالیست اسپانیا اتخاذ شده بود.
پیوندهای ICL با فاجعه انسانی در خاورمیانه
سازمانهایی مانند عفو بینالملل به ارتباط ICL اشاره میکنند با استفاده از مهمات حاوی فسفر سفید علیه غیرنظامیان در لبنان و غزه در اواخر ۲۰۲۳. همان طور که در این لینک عمومی دولت ایالات متحده دیده میشود، ICL از سال ۲۰۲۰ تا اواخر ۲۰۲۵ برای تامین فسفر سفید ارتش آمریکا قرارداد داشته، هرچند برخی از سرمایهگذاران آن، مانند صندوق بازنشستگی Cbus، انکار میکنند که این شرکت مستقیما این ماده شیمیایی را تولید میکند.
رسانه «ایبیسی» استرالیا در این باره با ICL تماس گرفت. مسئولان شرکت پیش از آنکه درباره این قرارداد از آنها سوال شود، کلیت موضوع را انکار کردند. ICL تنها زمانی این توافق را پذیرفت که مستقیما در مورد آن پرسش شد و در عین حال تاکید کرد که تامین این ماده پیش از موعد مقرر با آمریکا و مشخصا در سال ۲۰۲۳ پایان یافته است؛ یعنی همان سالی که رویدادهای ۷ اکتبر و در پی آن درگیریها در لبنان، به ویژه در جنوب این کشور، آغاز شد.
جولیا مارتی، سخنگوی گروه «رولوتس د لا ترا»، در گفتوگویی اخیر با برنامه رادیویی «کارنه کرودا» گفت: «میخواستیم همدستی دولت محلی کاتالونیا را نشان دهیم و به چشم بیاوریم (...) آنها پتاس را از یک شرکت صهیونیستی میبرند تا ثروتمند شوند و به کمک به اسرائیل برای ارتکاب این نسلکشی ادامه دهند.»
نشانهها درباره فعالیتهای ICL موضوع تازهای نیست. در سال ۲۰۱۴ یک نماینده کارگر نیوزیلند، «دیوید شیرر» (سخنگوی دفاع و رهبر اپوزیسیون در سه سال پیش از آن)، تلاش کرد به دلیل تردیدها درباره استفاده نظامی از محصولات این شرکت، ICL را از صندوق ثروت ملی نیوزیلند خارج کند. این ابتکار اما به نتیجه نرسید.
مستندی تازه از وضعیت ساکنان باگس و باش یوبریگات پرده برمیدارد
روایت شش نفر از افرادی که خود را قربانی این بحران زیستمحیطی و انسانی میدانند، در مستند «نمک بر زخم» که توسط رسانه «ال سالتو» تولید شده، بازگو میشود. در این مستند با کشاورزان، پژوهشگران و فعالان محلی گفتوگو شده است.
«نورا میرالس»، پژوهشگر پلتفرم «رصدخانه حقوق بشر و شرکتها» که روزنامه «الدیاریو» نیز از او نقل قول کرده است، میگوید فسفر سفید در آمریکا باقی نمیماند و شرکت دیگری در این کشور آن را دوباره به ارتش اسرائیل میفروشد.
در جریان اردوی اعتراضی باگس، شرکتکنندگان برنامههایی مانند نشستها و کارگاههای آموزشی برگزار کردند. بخشی از آنها نیز دست به اقدامهای مستقیم زدند؛ از جمله بالا رفتن از تودههای پسماندهای شیمیایی و باز کردن بخشهایی از خطوط راهآهنی که مواد معدنی را از معدن سوریا به بندر بارسلون منتقل میکند.
طرح بازسازی سال ۲۰۱۸ برای معادن سالنت و بالسارنی-ویلافرونس که دو سال بعد تعطیل شدند، دورهای حداکثر ۵۰ ساله را برای استخراج و فروش نمک موجود در تودههای باطله پیشبینی کرده است. با این حال عملیات بازسازی تنها پس از پایان این دوره انجام خواهد شد.
برآورد میشود تنها توده باطله «ال کوگولو» بیش از ۴۰ میلیون تن پسماند را در خود جای داده باشد. فعالیت معدنی فعلی این شرکت در شهر سوریا و معدن «کاباناسس» متمرکز است.