در چهلمین سالگرد فاجعه هستهای چرنوبیل، این محل هنوز برای انسانها بسیار خطرناک است اما حیاتوحش دوباره به آن بازگشته است.
در زمینی آلوده که برای زندگی انسان بیش از حد خطرناک است، وحشیترین اسبهای جهان آزادانه پرسه میزنند.
آگهی
آگهی
در سراسر منطقه ممنوعه چرنوبیل، اسبهای پرژوالسکی که کوتاهقامت، به رنگ شن و از نظر ظاهر شبیه اسباببازی هستند، در چشماندازی رادیواکتیو که از لوکزامبورگ بزرگتر است میچرند.
چهل سال پیش، در ۲۶ آوریل ۱۹۸۶، انفجاری در نیروگاه هستهای در اوکراین، تابش رادیواکتیو را در سراسر اروپا پراکنده کرد و به تخلیه کامل شهرها و آوارگی دهها هزار نفر انجامید. این بدترین فاجعه هستهای تاریخ بود.
چهار دهه بعد، چرنوبیل که در زبان اوکراینی «چورنوبیل» نوشته میشود همچنان برای انسان بیش از حد خطرناک است، اما حیاتوحش به اینجا بازگشته است.
گرگها اکنون در این نوار گسترده بیسکنه میان اوکراین و بلاروس پرسه میزنند و خرسهای قهوهای پس از بیش از یک قرن به آن بازگشتهاند. جمعیت سیاهگوش، موس، گوزن سرخ و حتی دستههای سگ ولگرد نیز دوباره رشد کرده است.
اسبهای پرژوالسکی؛ «نمونهای چشمگیر از بازمعرفی موفق»
اسبهای پرژوالسکی که بومی مغولستاناند و زمانی تا مرز ناپدید شدن پیش رفته بودند، در سال ۱۹۹۸ به عنوان یک آزمایش به این منطقه معرفی شدند.
این اسبها که در مغولستان «تاکهی» به معنای «روح» نامیده میشوند، با نژادهای اهلی متفاوتاند؛ ۳۳ جفت کروموزوم دارند، در حالی که اسبهای اهلی ۳۲ جفت کروموزوم دارند. نام امروزی از کاوشگر روسی گرفته شده که نخستین بار آنها را به طور رسمی شناسایی کرد.
دنیس ویشنوفسکی، دانشمند ارشد طبیعت در این منطقه، میگوید: «این که امروز در اوکراین یک جمعیت آزادزی از این اسبها داریم، کم از معجزه ندارد.»
او میگوید با از بین رفتن فشار انسانی، بخشهایی از منطقه ممنوعه اکنون شبیه مناظر اروپایی چند قرن پیش شده است و اضافه میکند: «طبیعت نسبتاً سریع و موثر خود را بازسازی میکند.»
این دگرگونی در همه جا دیده میشود. درختان دیوارهای ساختمانهای متروکه را شکافتهاند، جادهها در جنگل ناپدید شدهاند و تابلوهای فرسوده دوران شوروی در گورستانهای پوشیده از علف در کنار صلیبهای چوبی کج ایستادهاند.
تصاویر دوربینهای مخفی نشان میدهد که اسبها به شکلهایی غیرمنتظره خود را سازگار کردهاند. آنها در اصطبلهای در حال فرو ریختن و خانههای متروکه پناه میگیرند تا از هوای سخت و حشرات در امان باشند و حتی در داخل آنها میخوابند.
این اسبها در گروههای کوچک اجتماعی زندگی میکنند؛ معمولا یک نر غالب همراه با چند مادیان و کرههایشان، در کنار دستههای جداگانه نرهای جوان. بسیاری از آنها پس از معرفی اولیه تلف شدند اما بقیه خود را تطبیق دادند.
اسبهای پرژوالسکی پس از آن که در سال ۱۹۶۹ منقرضشده در طبیعت اعلام شدند، تنها از طریق تکثیر در اسارت زنده ماندند تا این که، به گفته فلوریان دروآر، مسئول عملیات در برنامه حفاظت از این اسبها در پارک ملی سون در جنوب فرانسه، تلاشهای بازمعرفی جمعیت جهانی آنها را به حدود سه هزار راس رساند.
فلوریان دروآر میگوید: «این گونه نمونهای چشمگیر از بازمعرفی موفق است. هرچند هنوز تا امن شدن کامل فاصله دارد، اما نشان داده است که اگر آمادهسازیها درست انجام شود، گونهای که در اسارت نگهداری میشود میتواند رفتارهای اجتماعی و بومشناختی لازم برای زندگی آزاد را دوباره به دست آورد.»
او میگوید این اسب که به طور سنتی با چشماندازهای باز سازگار بوده، برخلاف انتظار انعطافپذیری زیادی نشان داده و اکنون در محیط نیمهجنگلی اوکراین نیز به خوبی رشد میکند.
تاثیر تابش رادیواکتیو و آتشسوزیهای جنگلی بر حیاتوحش
پایش جانوران در چرنوبیل زمانبر است. ویشنوفسکی اغلب ساعتها تنها رانندگی میکند و تلههای دوربین حساس به حرکت را در محفظههای استتار شده متصل به درختان نصب میکند.
با وجود تداوم تابش رادیواکتیو، دانشمندان مرگومیر گستردهای ثبت نکردهاند، هرچند اثرهای ظریفتر آشکار است. پوست برخی قورباغهها تیرهتر شده و پرندگان در مناطق پرتشعشع بیشتر در معرض ابتلا به آب مروارید قرار دارند.
با این حال تهدیدهای تازهای پدیدار شده است.
یورش روسیه در سال ۲۰۲۲ جنگ را از میان منطقه ممنوعه عبور داد؛ زمانی که نیروها در مسیر پیشروی به سوی کییف در خاک آلوده سنگر کندند. آتشسوزیهای مرتبط با فعالیتهای نظامی، جنگلها را درنوردید.
زمستانهای سخت دوران جنگ نیز تلفات برجای گذاشته است. آسیب به شبکه برق، مناطق تحت مدیریت پیرامون را بدون منابع گذاشت و دانشمندان از افزایش درختان شکسته و افتاده و لاشه جانوران خبر میدهند؛ قربانیانی که نتیجه هم شرایط به شدت نامساعد و هم استحکامات شتابزده هستند.
اولکساندر پولیشچوک که یک واحد آتشنشانی را در این منطقه هدایت میکند، میگوید: «بیشتر آتشسوزیهای جنگل به خاطر سقوط پهپادها رخ میدهد. گاهی مجبوریم دهها کیلومتر راه برویم تا به آنها برسیم.»
آتشسوزیها میتواند ذرات رادیواکتیو را دوباره وارد هوا کند.
امروز این منطقه دیگر فقط یک پناهگاه تصادفی برای حیاتوحش نیست؛ بلکه به دالانی نظامی با نظارت شدید تبدیل شده که در آن موانع بتنی، سیمخاردار و میدانهای مین دیده میشود؛ چشماندازی که برخی آن را زیبایی تلخ توصیف میکنند.
پرسنل برای محدود کردن میزان مواجهه با تابش، به صورت چرخشی وارد و خارج میشوند. چرنوبیل احتمالا برای نسلها منطقهای ممنوعه باقی میماند؛ برای انسان بیش از حد خطرناک، اما سرشار از زندگی.
ویشنوفسکی میگوید: «برای ما که در حوزه حفاظت و بومشناسی کار میکنیم، اینجا چیزی شبیه شگفتی است. این سرزمین زمانی به شدت مورد استفاده قرار میگرفت؛ کشاورزی، شهرها، زیرساختها. اما طبیعت عملا همه چیز را از نو تنظیم کرده است.»