پهپادهای ارزانقیمت شاهد-۱۳۶ ایران که به یکی از سلاحهای اصلی روسیه در حمله به اوکراین تبدیل شدند، در حملات تلافیجویانه ایران به پایگاههای آمریکایی در جریان جنگ کنونی نیز نقش عمدهای ایفا کردند. این در حالی است که آمریکا برای سرنگونی آنها از مهمات بسیار گرانقیمتی استفاده میکند.
به گزارش نیویورکتایمز، هزینه تولید پهپادهای شاهد-۱۳۶ ایرانی که با فناوری تجاری ساخته میشوند، حدود ۳۵ هزار دلار است. این عدد تنها بخشی بسیار کوچک از هزینهای است که آمریکا برای رهگیری و انهدام آنها متحمل میشود.
آگهی
آگهی
به گفته مایکل سی. هوروویتز، از مقامات پنتاگون در دوره ریاستجمهوری جو بایدن مقابله با پهپادها سالهاست که یکی از اولویتهای اصلی پنتاگون است. او گفت: «اما انگیزه لازم برای گسترش راهحلی در مقیاس بزرگ وجود نداشته است.»
بنابر اعلام مقامات آمریکایی، آمریکا تنها در شش روز نخست جنگ با ایران حدود ۱۱.۳ میلیارد دلار هزینه کرده است. اگرچه کاخ سفید و پنتاگون برآوردهای بهروزشده ارائه نکردهاند، اما موسسه «آمریکن اینترپرایز» اوایل ماه آوریل برآورد کرد که ایالات متحده تاکنون حدود ۲۵ تا ۳۵ میلیارد دلار برای این جنگ هزینه کرده است و رهگیرها سهم بزرگی در این هزینه داشتهاند. همچنین، بسیاری از کارشناسان پدافند موشکی نگراناند که ذخایر رهگیرها بهطور خطرناکی کاهش یافته باشند.
اما آمریکا و متحدانش از چه روشهایی برای رهگیری پهپادهای ایران استفاده میکنند و این روشها چقدر هزینهساز هستند؟
حملات هوایی
به گزارش نیویورکتایمز، در حالت ایدهآل، هواپیمای هشدار زودهنگام آمریکا زمانی که پهپاد مهاجم هنوز چند صد کیلومتر با هدف فاصله دارد، آن را شناسایی میکند و سپس یک جنگنده آمریکایی، برای مثال اف-۱۶ با راکتهای «سامانه سلاح دقیق پیشرفته ۲» (APKWS II) پهپاد را از فاصله حدود ۱۰ کیلومتری ساقط کند.
این نوع گشتهای پدافند هوایی از نظر هزینه بهصرفهاند، اما به دلیل گستردگی عظیم درگیری همیشه در دسترس نیستند. همچنین، به گزارش انبیسی، ایران هواپیماهای هشدار زودهنگامی را که آمریکا برای شناسایی پهپاد از آن فاصله به آنها نیاز دارد، هدف قرار داده است.
به گزارش نیویورکتایمز، برای سرنگونی هر پهپاد، دو تا سه راکت شلیک میشود و هزینه یک ساعت پرواز یک جنگنده اف-۱۶ به همراه شلیک دو راکت APKWS II حدود ۶۵ هزار دلار است.
گزینه دیگر برای شناسایی و سرنگون کردن پهپادها، استفاده از سامانههای مختلف زمینی است، اما نقطه ضعف همه این سامانهها توانایی محدود آنها در شناسایی پهپادهایی است که در ارتفاع پایین پرواز میکنند.
سامانههای پدافندی ضدپهپاد
یکی از سامانههای پدافند زمینی که آمریکا و متحدانش بهطور ویژه برای مقابله با پهپادها در برد کوتاه استفاده میکنند، «کایوت» است. این سامانه میتواند پهپادها را تا فاصله حدود ۱۴ کیلومتری رهگیری کند.
کایوت بهمراتب ارزانتر از بسیاری دیگر از سامانههای پدافند زمینی در دسترس آمریکا و متحدانش است و در حفاظت از تجهیزات مهم موثر واقع شده است. اما با وجود اثربخشی و مقرونبهصرفه بودن، ارتش آمریکا در سالهای اخیر به نسبت تعداد کمی از این سامانه را خریداری کرده است.
به گزارش «مرکز امنیت نوین آمریکا»، در جریان حملات شبهنظامیان مورد حمایت ایران به نیروهای آمریکایی در خاورمیانه در سالهای ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴، شمار سامانههای «کایوت» آنچنان کم بود که نیروهای آمریکایی تقریبا هر روز مجبور بودند آنها را میان هشت پایگاه در منطقه جابجا کنند.
به گزارش نیویورکتایمز بهای دو رهگیر «کایوت» ۲۵۳ هزار دلار است.
پدافند ضد موشکی مستقر بر کشتی
بسیاری از سامانههای پدافند زمینی دوربردی که آمریکا و متحدانش میتوانند برای مقابله با پهپادها استفاده کنند، گرانتر هستند، زیرا این سامانهها برای سرنگون کردن هواپیماها و موشکهای بالستیک طراحی شدهاند، نه پهپادها. برای مثال، سامانه راداری داخلی ناوشکن نیروی دریایی میتواند پهپادها را از فاصله حدود ۴۸ کیلومتری شناسایی کرده و با موشکهای استاندارد (SM-2) آنها را ساقط کند. همانند حملات هوابرد، پروتکل نظامی مقرر میکند که دستکم دو موشک شلیک شود.
با این حال، به گزارش نیویورکتایمز، قیمت دو موشک استاندارد (SM-2) چهار میلیون و ۲۰۰ هزار دلار است.
بنابر این گزارش، ناهماهنگی میان سامانههای پدافندی آمریکا و تاکتیکهای کنونی جنگ، ریشه در دوران پساجنگ سرد دارد. در آن زمان تهدیدهای مورد انتظار پرتابههای کمتر، سریعتر و پیشرفتهتر بودند، نه یورش انبوه پهپادها.
ایران بهدلیل قیمت پایین پهپادهای شاهد-۱۳۶، اغلب چندین فروند از آنها را همزمان پرتاب میکند. این پهپادها همچنین پیش از پرتاب با مقصد مشخص برنامهریزی میشوند و میتوانند حدود دو هزار و ۴۰۰ کیلومتر پرواز کنند. در نتیجه، اهدافی در سراسر خاورمیانه در دسترس آنها قرار میگیرد.
آقای هوروویتز گفت: «زمانی که بیشتر سامانههای پدافند هوایی آمریکا توسعه یافتند، چنین حملات دقیق و کمهزینهای اساسا وجود نداشتند.»
پدافند ضدموشکی زمینی
سامانه پدافند هوایی استاندارد ارتش آمریکا «پاتریوت» است. این سامانه که معمولا در یک پایگاه نظامی مستقر میشود، میتواند با استفاده از رهگیرهای (PAC-3 MSE) پهپادها را تا فاصله حدود ۴۳ کیلومتری ساقط کند. پروتکل نظامی مقرر میکند که دستکم دو موشک شلیک شود.
به گزارش نیویورکتایمز، بهای دو موشک PAC-3 MSE حدود هشت میلیون دلار است.
به گفته استیسی پتیجان، پژوهشگر ارشد و مدیر برنامه دفاعی در «مرکز امنیت نوین آمریکا»، بنابر آموزش پدافند هوایی نیروها باید ابتدا از سامانههای پدافندی دوربرد استفاده کنند تا «تا جایی که میتوانند فرصتهای بیشتری برای رهگیری داشته باشند»، اما همین سامانهها گرانترین گزینهها هستند.
با این حال، اگر قرار باشد از هدفی باارزش محافظت شود، پدافند پرهزینه همچنان میتواند از نظر اقتصادی منطقی باشد. بهویژه دفاع از اهدافی که تعمیر یا جایگزینی آنها دشوار است. اهدافی مانند رادار نزدیک به ۱.۱ میلیارد دلاری در یک پایگاه نظامی در قطر و حسگر پدافند هوایی ۵۰۰ میلیون دلاری در پایگاه در اردن که در اوایل درگیری آسیب دیدند.
توپهای زمینی
توپهای زمینی در نهایت آخرین راهحل بهشمار میآیند. وقتی پهپاد در فاصله حدود ۱.۶ کیلومتری یا کمتر از یک دقیقه با برخورد با حذف فاصله دارد، سامانهای مانند Centurion C-RAM میتواند با شلیکهای سریع برای سرنگونی پهپاد وارد عمل شود.
هزینه پنج ثانیه شلیک گلوله ۲۰ میلیمتری این توپها حدود ۳۰ هزار دلار است. اما این سامانه بهرغم بهصرفه بودن، بهترین گزینه نیست، زیرا برد بسیار کوتاهی دارد.
پهپادهای رهگیر
به گزارش نیویورکتایمز، پهپادهای رهگیر مبتنی بر هوش مصنوعی میتوانند آینده نبرد با پهپادها باشند. در حال حاضر، پهپادهای رهگیری چون (Merops Surveyor) از لحاظ نظری میتوانند در برد کوتاه پرتابههای دشمن را شکار و منهدم کنند.
اریک اشمیت، مدیرعامل پیشین گوگل با همکاری نیروهای اوکراینی که سالها در جریان جنگ با روسیه با پهپادهای ایرانی مبارزه کردهاند، شرکتی را برای توسعه سامانه ضدپهپادی Merops تاسیس کرده است.
آمریکا پس از آغاز درگیری کنونی هزاران فروند پهپاد Merops را به خاورمیانه فرستاد، اما روشن نیست که آیا از آنها استفاده کرده است یا نه. به گزارش بیزنس اینسایدر، ارتش در میانه جنگ آموزش کار با این سامانه را آغاز کرد.
به گزارش این روزنامه آمریکایی، دیگر تلاشها برای کاهش نسبت هزینه هر شلیک در سرنگون کردن یک پهپاد ناکام ماندهاند.
پنتاگون در سال مالی ۲۰۲۴ بیش از یک میلیارد دلار برای پژوهش درباره سلاحهای انرژی هدایتشده، یا لیزرها، سرمایهگذاری کرد. سلاحهایی که هزینه هر شلیک آنها فقط ۳ دلار و بردشان ۱۹ کیلومتر است. این سامانهها هنوز در میدان نبرد به کار گرفته نشدهاند.
با وجود نابرابری در هزینهها، نگرانی اصلی بسیاری در جامعه دفاعی، کاهش شدید ذخایر مهمات است.
تام کاراکو، مدیر پروژه پدافند موشکی در «مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی» گفت: «چیزی که من را میترساند این است که اینها تمام شوند. نه اینکه نتوانیم هزینهشان را بدهیم، بلکه اینکه پیش از آنکه بتوانیم جایگزینشان کنیم، تمام شوند.»