در پی مذاکرات فشرده و چندجانبه میان ایران و آمریکا که روز شنبه ۱۱ آوریل (۲۲ فروردین ۱۴۰۵) با میانجیگری پاکستان در اسلامآباد برگزار شد، دو طرف در پایان این گفتوگوها نتوانستند به توافقی دست یابند.
این مذاکرات که با هدف کاهش تنشها و یافتن چارچوبی برای پایان جنگ در خاورمیانه و بهویژه حلوفصل بحران هستهای ایران برگزار شده بود، با وجود امیدهای اولیه، در نهایت بدون نتیجه مشخص پایان یافت و هر دو طرف، مسئولیت شکست را متوجه طرف مقابل دانستند.
آگهی
آگهی
جی. دی. ونس، معاون رئیسجمهوری آمریکا و مذاکرهکننده ارشد این کشور، در نشست خبری خود در اسلامآباد تصریح کرد که آمریکا «آخرین و بهترین پیشنهاد» خود را ارائه کرده و اکنون توپ در زمین ایران است.
او تصریح کرد که تیم مذاکرهکننده آمریکا «صراحتا خطوط قرمز را مشخص کرده و گفتیم که حاضر به پذیرش چه چیزهایی هستیم و چه چیزهایی را نمیپذیریم. ما تا جای ممکن این مساله را به صراحت بیان کردیم و آنها تصمیم گرفتند که شروط ما را نپذیرند.»
آقای ونس تاکید کرد که ایالات متحده خواهان یک تضمین قطعی و قابل راستیآزمایی است که ایران به سمت تسلیحات هستهای حرکت نخواهد کرد. او همچنین با لحنی قاطع گفت که شکست مذاکرات برای ایران پیامدهای سنگینتری نسبت به آمریکا دارد و این کشور در صورت نپذیرفتن پیشنهاد واشنگتن، مسئول پیامدهای آن خواهد بود.
در همین حال، دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، پس از گذشت چندین ساعت از پایان مذاکرات، با صدور دستوری اضطراری به نیروی دریایی این کشور، فرمان محاصره کامل دریایی تنگه هرمز را صادر کرد.
او تصریح کرد که علیرغم پیشرفت در بسیاری از بندها، اصرار ایران بر ادامه برنامههای هستهای خود باعث شد تا ایالات متحده از پذیرش توافق خودداری کند.
او پیشتر در روز شنبه گفته بود که «ما، فارغ از نتیجه مذاکرات، پیروز خواهیم بود» و افزود: «ما آن کشور را بهطور کامل شکست دادهایم.» گویی که نتیجه مذاکرات تاثیری بر برتری راهبردی واشنگتن نخواهد داشت.
روایت ایران؛ مذاکرات نابرابر
در مقابل، تهران روایت متفاوتی از روند مذاکرات ارائه کرد. مقامات ایرانی اعلام کردند که هرچند در برخی موضوعات پیشرفتهایی حاصل شده بود، اما اختلافات اساسی مانع از دستیابی به توافق نهایی شد.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران اعلام کرد که موضوعات اصلی مذاکرات شامل «تنگه هرمز، موضوع هستهای، غرامت جنگ، رفع تحریمها و خاتمه کامل جنگ علیه ایران و در منطقه» بوده است.
او افزود مسائلی مانند مطالبه ایران برای ادامه کنترل بر تنگه هرمز، به پیچیدگیهای مذاکرات افزوده است و گفت: «نباید از ابتدا انتظار داشت که در یک نشست به توافق برسیم.»
با این حال، او همچنین از ایالات متحده انتقاد کرد و گفت: «موفقیت این فرآیند دیپلماتیک منوط به جدیت و حسن نیت طرف مقابل و خودداری از زیادهخواهی و خواستههای غیرقانونی، و پذیرش حقوق حقه و منافع مشروع ایران است.»
از نگاه ایران، یکی از اصلیترین موانع، رویکرد سختگیرانه آمریکا در زمینه برنامه هستهای و محدودسازی حق غنیسازی اورانیوم بوده است. تهران بارها تاکید کرده که برنامه هستهای آن ماهیت صلحآمیز دارد و حق استفاده از انرژی هستهای را برای اهداف غیرنظامی برای خود محفوظ میداند.
بر اساس طرح چندمحوری مذاکراتی، تهران در چارچوب هر توافق دائمی، خواستار توقف حملات اسرائیل علیه حزبالله شده بود. از دیگر مطالبات هیئت ایرانی میتوان به آزادسازی ۶ میلیارد دلار داراییهای بلوکهشده، ارائه تضمینهایی درباره برنامه هستهای این کشور و همچنین حق دریافت عوارض از کشتیهای عبوری از تنگه هرمز اشاره کرد.
یورونیوز فارسی را در ایکس دنبال کنید
محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران که هیئت ایران را در مذاکرات هدایت میکرد، گفت اکنون زمان آن رسیده است که ایالات متحده «تصمیم بگیرد آیا میتواند اعتماد ما را به دست آورد یا نه.»
او در مجموعهای از پستهای شبکههای اجتماعی به اختلافات اصلی اشارهای نکرد، اگرچه مقامهای ایرانی پیشتر گفته بودند مذاکرات بر سر دو یا سه موضوع کلیدی به بنبست رسیده و آنچه را «زیادهخواهی آمریکا» مینامند، عامل شکست مذاکرات دانسته بودند.
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
سایر مقامهای ایرانی در واکنش به شکست گفتوگوهای ایران و آمریکا در پاکستان، با لحنی مطمئن اعلام کردند که ایران در این مناقشه از موقعیت برتر برخوردار است و به سیاست محدود کردن عبور و مرور در تنگه هرمز ادامه خواهد داد.
علی نیکزاد، نایب رئیس مجلس در مطلبی در صفحه شخصی خود در شبکه اجتماعی ایکس، نوشت: «در ۴۰ روز جنگ یاد گرفتند که طرف پیروز را اراده ملتها و برتری در میدان تعیین میکند، نه لفاظی در شبکههای اجتماعی. در این چند روز هم یاد خواهند گرفت که دیپلماسی عرصه احترام، تعامل و پذیرش واقعیتهاست، نه املا کردن آرزوها.»
محمود نبویان، نایب رییس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس که در مذاکرات اسلام آباد حضور داشت، در مطلبی در صفحه شخصی خود در شبکه اجتماعی ایکس، نوشت: «سران سیاسی و اقتصادی دنیا بدانند با افسانه سرایی و هالیوود بازی، تنگه هرمز باز نخواهد شد. جهان مدیریت جدیدی را در تنگه هرمز تجربه خواهد کرد…»
نگرانی از بنبست دیپلماتیک
کییر استارمر، نخستوزیر بریتانیا، در تماس تلفنی با سلطان عمان بر ضرورت جلوگیری از هرگونه «تشدید بیشتر» در جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران تاکید کرد. به گفته سخنگوی داونینگاستریت، دو طرف درباره مذاکرات صلح در پاکستان گفتوگو کرده و بر ادامه آتشبس و جلوگیری از افزایش تنش توافق داشتند.
وس استریتنگ، وزیر بهداشت بریتانیا نیز در اظهاراتی جداگانه، این وضعیت را «ناامیدکننده» توصیف کرد اما تاکید داشت که تلاشهای دیپلماتیک باید ادامه یابد. او هشدار داد که عدم پیشرفت در مذاکرات میتواند به تداوم جنگ در منطقه منجر شود.
او همچنین افزود: «در عرصه دیپلماسی همواره اینگونه است که تا زمان دستیابی به موفقیت، در واقع در وضعیت شکست قرار دارید. بنابراین هرچند این مذاکرات ممکن است به نتیجه نرسیده باشد، اما این به هیچوجه به معنای بیارزش بودن ادامه تلاشها نیست.»
از سوی دیگر، پنی وانگ، وزیر خارجه استرالیا، نیز ضمن ابراز تاسف از عدم توافق، خواستار حفظ آتشبس و بازگشت طرفین به میز مذاکره شد. او هشدار داد که تشدید بحران نه تنها هزینههای انسانی سنگینی دارد، بلکه ثبات اقتصاد جهانی را نیز تهدید میکند.
نقش اسرائیل و پیچیدگیهای منطقهای
در این میان، مواضع اسرائیل نیز بر پیچیدگی وضعیت افزود. بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر اسرائیل تاکید کرد که عملیات نظامی علیه ایران ادامه خواهد داشت و این درگیری هنوز پایان نیافته است. او مدعی شد که اسرائیل «دستاوردهای تاریخی» داشته اما همچنان اهداف بیشتری در پیش دارد.
در لبنان نیز حملات ادامهدار اسرائیل، همراه با مخالفت تلآویو با آتشبس، باعث تشدید بحران انسانی شده است.
پاپ لئو چهاردهم روز یکشنبه با ابراز همدلی عمیق نسبت به مردم لبنان تأکید کرد که حفاظت از غیرنظامیان در شرایط جنگی یک مسئولیت اخلاقی است و از طرفهای درگیر خواست مسیر صلح را در پیش بگیرند. او در سخنانی گفت در روزهایی که لبنان با اندوه، ترس و در عین حال امیدی استوار به خدا روبهرو است، خود را «بیش از هر زمان دیگری» به مردم این کشور نزدیک احساس میکند و تاکید کرد که حفاظت از غیرنظامیان در برابر پیامدهای ویرانگر جنگ یک «وظیفه اخلاقی» است.
بُعد نظامی و تنشهای همزمان
همزمان با مذاکرات، تحرکات نظامی در منطقه نیز از سر گرفته شد. انتشار خبرهایی مبنی بر عبور دو ناوشکن آمریکایی از تنگه هرمز و آغاز زمیسنهسازی فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام) برای پاکسازی احتمالی مینهای دریایی، نشاندهنده ادامه تحرکات در منطقه بود. سنتکام اعلام کرد که در حال ایجاد یک مسیر امن برای عبور کشتیهای تجاری است تا جریان آزاد تجارت در منطقه تضمین شود.
این اقدامات نظامی در حالی صورت گرفت که پس از پایان مذاکرات، تصاویر و گزارشهایی از آمادهباش نیروهای آمریکایی در منطقه منتشر شد.
رسانههای اسرائیلی نیز گزارش دادند که در پی توقف و شکست مذاکرات ۲۱ ساعته در اسلامآباد، ایال زمیر، رئیس ستاد کل ارتش اسرائیل دستور ارتقای حداکثری سطح آمادهباش نیروهای نظامی را صادر کرده است. این دستور با هدف آمادگی برای احتمال بازگشت به درگیریهای مستقیم نظامی در آینده نزدیک ابلاغ شده است.
وضعیت آتشبس دو هفتهای در حال حاضر در هالهای از ابهام
هیچیک از طرفین تاکنون توضیح ندادهاند که پس از پایان آتشبس ۱۴ روزه در ۲۲ آوریل چه سرنوشتی در انتظار وضعیت خواهد بود. در همین حال، میانجیهای پاکستانی از همه طرفها خواستهاند که به این آتشبس پایبند بمانند.
پس از این مذاکرات، پاکستان به عنوان یکی از میانجیهای کلیدی در جنگ و میزبان این گفتوگوها، روز یکشنبه اعلام کرد که به ایفای نقش خود در تلاشهای صلح ادامه خواهد داد. اسحاق دار وزیر امور خارجه پاکستان از هر دو طرف خواست به حفظ آتشبس ادامه دهند.
هیچ خبری درباره اینکه آیا مذاکرات از سر گرفته خواهد شد منتشر نشده است.
با این حال، آینده روند صلح همچنان نامشخص باقی مانده و هیچ نشانه روشنی از ازسرگیری مذاکرات در کوتاهمدت وجود ندارد. آنچه مشخص است، این است که منطقه همچنان در وضعیت شکنندهای قرار دارد.