بنیاد برتلسمان در شاخص تحول جدید خود میگوید: جهان هر چه بیشتر خودکامه میشود و حکومتهای خودکامه موجود تثبیت شدهاند. یکی از معدود استثناها همسایه آلمان لهستان است؛ در آنجا چه کار را طور دیگری انجام میدهند؟
دموکراسیها زیر فشار قرار دارند: شمار فزایندهای از کشورها به سمت نظامهای حکمرانی اقتدارگرا لغزش میکنند و دموکراسیها در موضع دفاعی قرار گرفتهاند؛ این را شاخص تحول بنیاد برتلسمان (BTI) نشان میدهد. اکنون ۵۶ درصد از ۱۳۷ کشوری که بررسی شدهاند به شکل خودکامه اداره میشوند.
آگهی
آگهی
در این مطالعه ۷۷ کشور به صورت خودکامه اداره میشوند که نزدیک به دو سوم آنها به عنوان خودکامگی سخت به شمار میآیند. به گفته نویسندگان این پژوهش بنیاد برتلسمان، این به آن معناست که حقوق بنیادین به طور کامل نادیده گرفته میشود. این بالاترین رقم از زمان آغاز این سنجشها در سال ۲۰۰۶ است.
دانیلا شوارتسر، عضو هیاتمدیره بنیاد برتلسمان، میگوید: «شاخص BTI بار دیگر نشان میدهد که تا چه حد نهادهای دموکراتیک در سراسر جهان زیر فشار قرار گرفتهاند و همزمان در بسیاری نقاط شاهد مقاومتی چشمگیر و زنده در برابر تضعیف آنها هستیم.» او اضافه میکند: «در همین توان بسیج، که پیش از همه از یک جامعه مدنی فعال سرچشمه میگیرد، ظرفیت محوری برای نوسازی دموکراتیک نهفته است.»
با این حال، گزارش هشدار میدهد که در بسیاری از دموکراسیها نیز گرایشهای اقتدارگرایانه در حال غلبه است. سابینه دونر، کارشناس دموکراسی و نویسنده این مطالعه، میگوید: «بسیاری از دولتهای منتخب برای آنکه در قدرت بمانند، نهادهای اصلی دموکراتیک را از درون تهی کردهاند. این سوءاستفاده از قدرت راه را به سوی خودکامگی هموار میکند.»
با این حال، این تصویر کلی در برخی موارد روندهای مثبت را نیز نشان میدهد. برای نمونه، در برزیل و لهستان چرخشی به سوی دموکراسی رخ داده، هرچند موفقیت بلندمدت آن در جوامع قطبیشده به هیچوجه تضمینشده نیست. این نمونهها حاکی از افزایش توان یادگیری دموکراتیک برای حفاظت از نهادها و استفاده از پنجرههای اصلاح است.
لهستان؛ پیشرو در تابآوری دموکراتیک
پس از سالها عقبگرد دموکراتیک، دولت کنونی به رهبری دونالد توسک روندی معکوس را آغاز کرده است: اصلاحاتی برای تقویت حاکمیت قانون، غیرسیاسی کردن نهادهای دولتی و مبارزه با فساد در دستور کار قرار گرفته است. از این رو، لهستان نمونه روشن آن چیزی است که گزارش آن را یک حرکت معکوس نادر مینامد: تابآوری دموکراتیک.
در حالی که بسیاری از دولتها آگاهانه به تضعیف نهادها میپردازند، در ورشو دستکم تا حدی موفق شدهاند همین ساختارها را دوباره تقویت کنند. به گفته BTI، این امر بدیهی نیست، زیرا فرسایش نظامهای دموکراتیک غالبا از سوی خود دولتهای منتخب آغاز میشود.
در گزارش «سرکوب در برابر مقاومت» نوشته سابینه دونر، هاوکه هارتمان و سباستیان پلاته آمده است: «با هدف اصلی حفظ خود در قدرت، نخبگان سیاسی منتخب به فرسایش تدریجی نهادهای اصلی دموکراتیک ادامه دادهاند.»
با این حال، در این گزارش هشدار داده میشود که نهادهایی که یکبار تضعیف شدهاند، تنها به کندی قابل بازسازی هستند. اصلاحات نیز اغلب به دلیل شبکههای باقیمانده از دولتهای پیشین، قطبیشدن سیاسی و بنبستهای نهادی کند میشود.
نمونه لهستان نیز این را نشان میدهد: با وجود پیشرفتها، اعتماد به نهادهای دولتی همچنان پایین است و صحنه سیاسی بهشدت قطبی شده است. بازگشت به معیارهای پایدار دموکراتیک فرایندی زمانبر است.
خود آلمان، مانند ۲۲ کشور دیگر عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی که دموکراسیهای باثبات محسوب میشوند، در ارزیابی BTI گنجانده نشده است. با این حال، روندهای توصیفشده را نمیتوان به سایر مناطق جهان محدود کرد. تشدید قطبیشدن، کاهش اعتماد به نهادها و فشار بر سازوکارهای دموکراتیک تحولاتی است که دموکراسیهای جاافتاده را نیز به چالش میکشد. نمونه لهستان نشان میدهد عقبگرد دموکراتیک لزوما دائمی نیست، اما در عین حال آشکار میکند که این فرایندها تا چه حد شکننده باقی میمانند.