ایران روابط حسنهای با چندین کشور از جمله ترکیه، هند، روسیه و چین دارد، اما حمایت آنها در جریان جنگ فعلی بیشتر به صورت لفظی و در حد صدور بیانیه بوده است. نیویورکتایمز در گزارشی به چرایی بیعملی دوستان و متحدان ایران پرداخته است که مشروح آن را میخوانید.
با وجود اینکه ایران مدتهاست از سوی غرب به عنوان یک کشور طردشده تلقی شده و تحت تحریمهای ایالات متحده قرار داشته، دولت جمهوری اسلامی توانسته است روابط دیپلماتیک، تجاری و نظامی خود را با شماری از کشورها حفظ کند.
آگهی
آگهی
ترکیه و هند با ایران در حوزههای تجارت و امنیت همکاری میکردند و چین نیز ایران را بهعنوان منبع نفت ارزان در نظر داشت.
کره شمالی، ونزوئلا و روسیه نیز ایران را یک متحد در مواجهه با غرب میدانستند و با آن در توسعه فناوریهای نظامی و نقض تحریمها همکاری میکردند.
با این حال، در شرایط جنگی کنونی، این دوستان، همسایگان و شرکا به جز اظهارات لفظی کمک چندانی به جمهوری اسلامی نمیکنند، و خود نیز ممکن است در معرض هدف ایران قرار گیرند.
نمونه آن، ادعای ترکیه درباره شلیک یک موشک بالستیک از سوی ایران بود که سامانههای پدافند ناتو آن را قبل از ورود به حریم هوایی این کشور منهدم کردند. ایران اما روز بعد رسما این ادعا را تکذیب و تاکید کرد که هدفش ترکیه نبوده و به حاکمیت آن احترام میگذارد.
کارشناسان در مصاحبه با روزنامه نیویورک تایمز معتقدند که نبود متحد واقعی، ایران را در جنگ، تنها قرار داده است و «این نتیجه سیاست خارجی ایران است که از تعهد به دیگر کشورها اجتناب کرده و در عوض بر شبهنظامیانی سرمایهگذاری کرده که نفرت مذهبی آنها از آمریکا و اسرائیل را تقویت میکند.»
این شبهنظامیان اکنون قادر به کمک به ایران نیستند. قدرتمندترین آنها، حزبالله در لبنان و حماس در غزه، درگیر جنگهای طولانی با اسرائیل بودهاند. شبهنظامیان حوثی در یمن و گروههای مسلح تحت حمایت ایران در عراق میتوانند کشتیها در دریای سرخ یا نیروهای آمریکایی در عراق را هدف قرار دهند، اما کارشناسان میگویند چنین حملاتی نمیتواند مسیر یک جنگ داخلی در ایران را تغییر دهد.
ترکیه و «احترام توام با اکراه»
سنان اولگن، دیپلمات سابق ترکیه و مدیر اندیشکده «مرکز مطالعات اقتصادی و سیاست خارجی» (EDAM) در استانبول، در مصاحبه با روزنامه نیویورک تایمز گفت: «این یک تلنگر برای کسانی است که تصور میکردند یک محور ضدغرب در حال ظهور است.» او افزود: «حال میبینیم که وقتی یکی از این چهار کشور [روسیه، چین، ایران و کره شمالی] تحت محاصره غرب قرار میگیرد، این اتحاد معنای چندانی ندارد.»
اکثر کشورهایی که روابط خود را با ایران حفظ کردهاند، این روابط را به دلایل راهبردی، جغرافیایی یا اقتصادی خود نگه داشتهاند و انگیزه کمی برای فداکاری در شرایط جنگی دارند. به گفته کارشناسان، اکنون این روابط ممکن است نتواند از آنها محافظت کند.
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
آقای اولگن معتقد است که رویکرد ترکیه به ایران ریشه در تاریخ دارد و بر پایه مجاورت جغرافیایی و «احترام توام با اکراه» است. او در مصاحبه با روزنامه نیویورک تایمز افزود: «ما با ایران دوست نیستیم و در بسیاری مسائل توافق نداریم، اما باید در این فضای جغرافیایی کنار هم زندگی کنیم.»
رجب طیب اردوغان، رئیسجمهوری ترکیه با وجود داشتن روابط گرم با دونالد ترامپ، با این وجود حملات آمریکا و اسرائیل به ایران را «نقض آشکار حقوق بینالملل» توصیف کرد و در روز دوشنبه در شبکههای اجتماعی نوشت که از کشته شدن علی خامنهای، رهبر ایران، «متاثر» شده است.
مقامات ترکیه تلاش میکنند جنگ را متوقف کنند، نه به دلیل علاقه به رهبران ایران، بلکه به این دلیل که از احتمال گسترش بیثباتی ایران به ترکیه میترسند، همانطور که در گذشته در عراق و سوریه تجربه شده است.
آقای اولگن گفت: «نوع بیثباتی که تغییر رژیم در ایران ایجاد میکند میتواند به مراتب بیشتر از آنچه در سوریه و عراق دیدیم، باشد.»
هند و سیاست عدم ورود به مسائلی که به بقیه ربط دارد
هند نیز با ایران تعامل داشته تا نقش مهمی در منطقه ایفا کند و به دنبال مزایای اقتصادی باشد. کبیر تانجا، مدیر اجرایی اندیشکده «بنیاد تحقیقاتی آبزرور» (ORF) در دبی، در مصاحبه با روزنامه نیویورک تایمز گفت: «قطعا هیچگونه همپوشانی در دیدگاه جهانی [این دو کشور] وجود نداشت. همیشه یک رابطه کاملا معاملهگرانه بود که برای دهلی نو عملی و مفید بود.»
هند بر صادرات برنج، محصولات کشاورزی و دارویی به ایران تمرکز داشته و به شدت در بندر چابهار سرمایهگذاری کرده است تا مسیری برای صادرات به آسیای مرکزی بدون عبور از خاک رقیب اصلی خود، یعنی پاکستان، ایجاد کند.
یورونیوز فارسی را در ایکس دنبال کنید
با این حال، روابط با ایران مانع از آن نشد که هند بزرگترین خریدار سلاحهای اسرائیل شود و ۳۴ درصد از فروشهای اسرائیل بین ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴ به هند تعلق داشته است. آقای تانجا در مصاحبه با روزنامه نیویورک تایمز گفت: «سیاست خارجی هند در این مورد روشن است: وارد مسائلی که به بقیه ربط دارد، نمیشود.»
شلیک به شرکای گازی، تجاری و میانجی در مذاکرات با آمریکا
سایر کشورهایی که با ایران روابط دارند و میزبان نیروهای آمریکایی هستند، خود نیز هدف حملات ایران قرار گرفتهاند. ایران پهپاد و موشک به قطر، امارات عربی متحده و عمان شلیک کرده است؛ کشورهایی که به ترتیب شریک گازی، شریک تجاری و میانجی در مذاکرات با آمریکا بودهاند.
ایران از طرف کشورهای شریک خود که دشمنی با غرب دارند، حمایت عملی کمی دریافت کرده است. کره شمالی جنگ را محکوم کرده اما اقدام دیگری انجام نداده و موضع ونزوئلا پس از سرنگونی نیکلاس مادورو توسط آمریکا در ماه ژانویه تغییر کرده است.
چین بزرگترین شریک تجاری ایران است و بیش از سهچهارم نفت ایران را با تخفیف قابل توجه به دلیل تحریمهای آمریکا خریداری میکند. چین خواستار خویشتنداری شده، کشته شدن آقای خامنهای را «غیرقابل قبول» خوانده و نمایندهای برای میانجیگری تعیین کرده است، اما تحلیلگران میگویند چین بعید است مستقیما آمریکا را به چالش بکشد تا آشتی شکننده پیش از سفر پیشبینیشده دونالد ترامپ به این کشور در ماه آوریل ۲۰۲۵ بر هم نخورد.
روسیه و سیاست اجتناب از درگیری مستقیم با اسرائیل و آمریکا
روسیه نزدیکترین متحد ایران در مقابله با غرب در بیش از یک دهه گذشته بوده است. حنا نوته، مدیر گروه مطالعاتی اوراسیا در اندیشکده «مرکز مطالعات عدم اشاعه جیمز مارتین»، در مصاحبه با روزنامه نیویورک تایمز گفت: «روسیه دیپلماسی خود را برای دفاع از ایران بهطور جدی پیش برده، اما این در این شرایط کمک زیادی به ایران نمیکند.»
روابط نظامی میان ایران و روسیه در جریان جنگ سوریه افزایش یافت، و هر دو کشور از بشار اسد حمایت کردند تا اینکه او در دسامبر ۲۰۲۴ سرنگون شد. تهاجم تمامعیار روسیه به اوکراین، رابطه دو کشور را مستحکمتر کرد چرا که روسیه به فناوری پهپادهای ایرانی نیاز داشت و از آنها علیه اوکراین استفاده کرد. در ژانویه ۲۰۲۵ نیز، روسیه و ایران پیمان همکاری مهمی امضا کردند که روابط دفاعی آنها را عمیقتر کرد، اما شامل تعهد دفاع متقابل در برابر حملات نظامی نشد.
روسیه به ایران برخی تجهیزات نظامی ارائه کرده است، اما حمایت آن محدود بوده است. خانم نوته معتقد است که این حمایت محدود تا حدی به این دلیل است که روسیه نمیخواهد روابط خودش با اسرائیل پیچیده شود.
او افزود: «اکنون که ایران درگیر جنگ است، روسیه احتمالا از سیاست خود برای اجتناب از درگیری مستقیم با اسرائیل و ایالات متحده در خاورمیانه پیروی خواهد کرد.»
با توجه به محدودیتهای روسیه در مداخله مستقیم نظامی، نقش اصلی روسیه در حمایت از ایران محدود به اقدامات دیپلماتیک، به ویژه در سازمان ملل متحد و دیگر مجامع بینالمللی، خواهد بود.
خانم نوته درباره نقش دیپلماسی روسیه در حمایت از ایران اظهار داشت که «روسیه در دفاع از ایران در صحنه دیپلماتیک مواضع نسبتا قاطعی اتخاذ کرده است، اما این حمایت در وضعیت فعلی برای ایران تاثیر عملی قابلتوجهی ندارد.»