مسقط تا کنون چندین بار با تسهیل مذاکرات میان ایران و دیگر طرفها به نفع ثبات منطقه عمل کرده است و نقش خود را به اثبات رسانده است. تحلیلگران این رویکرد را «بیطرفی مثبت» مینامند؛ نه همسویی با ایران. اما چرا نقش عمان در این دور از مذاکرات میتواند متفاوت باشد؟
دیپلماسی آرام عمان طی سالهای گذشته با دید تردید در سراسر خلیج فارس نگریسته میشد. اصرار مسقط بر حفظ کانالهای ارتباطی باز با تهران، به ویژه در دورههای تنش شدید منطقهای، اغلب باعث میشد این کشور در چارچوب شورای همکاری خلیج فارس بهعنوان کشوری متفاوت به نظر برسد.
برخی شرکا، عمان را سادهلوح میدانستند، برخی دیگر آن را بیش از حد مستقل و غیرکمککننده ارزیابی میکردند و عدهای نگران بودند که بیطرفی عمان فشار جمعی بر ایران را تضعیف کند. اکنون که پادشاهیهای خلیج فارس کاخ سفید را برای ادامه مذاکرات با ایران در مسقط ترغیب میکنند، این نگرش تغییر کرده است.
بهطوری که اکنون اکثریت پایتختهای کشورهای حاشیه خلیج فارس نه تنها ارزش دیپلماسی عمان را پذیرفتند، بلکه ضرورت آن را نیز قبول کردهاند.
با این حال، خطر واقعی پیش روی منطقه هنوز دستنخورده باقی مانده و حالا مسقط باید فراتر از نقش انتقال پیام عمل کند.
تغییر نگاه شورای همکاری خلیج فارس به نقش عمان
الکس وطنخواه، مدیر بخش مطالعاتی ایران در اندیشکده آمریکایی «انستیتو خاورمیانه» در مطلبی در این باره مینویسد: «عمان باید بیش از هر زمان دیگری فشار خود را بر تهران افزایش دهد تا سیاستهایی را که میتواند منطقه را به آستانه جنگ ببرد، مورد بازنگری قرار دهد.»
نشانههای تغییر در نگرش کشورهای حاشیه خلیج فارس از اواسط ماه ژانویه و همزمان با افزایش نگرانیها از احتمال حمله نظامی آمریکا به ایران در پی سرکوب گسترده اعتراضات، پدیدار شد.
یورونیوز فارسی را در ایکس دنبال کنید
یک مقام ارشد سعودی روز ۱۵ ژانویه ۲۰۲۶ تایید کرد که عربستان سعودی، قطر و عمان یک تلاش دیپلماتیک لحظه آخری و پرشتاب را رهبری کردند تا دونالد ترامپ، رئیس جمهوری آمریکا را به عقبنشینی از اقدامات نظامی و «دادن فرصتی به ایران» برای کاهش تنشها متقاعد کنند.
این رفتار نشاندهنده سوءاستفاده از دیپلماسی عمان نبود، بلکه نمایانگر نگرشی بود که اکنون بسیاری از دولتها دارند: آنها به خوبی میدانند که یک جنگ آمریکا و ایران چقدر میتواند هم برای ایران و هم برای کل خلیج فارس ویرانگر باشد.
چنین جنگی بازارهای نفت را به لرزه در خواهد آورد، اعتماد سرمایهگذاران را از بین خواهد برد و پاسخهای ایران تقریبا مطمئنا بر خاک کشورهای خلیج فارس فرود خواهد آمد.
کما اینکه حمله به تاسیسات نفتی عربستان در سال ۲۰۱۹ و حمله ایران به پایگاه العُدید در ژوئن ۲۰۲۵، همچنان یادآور سریع بودن روند تشدید بحران و عبور آن از مرزها هستند.
در تنشهای دیماه ۱۴۰۴، حتی عربستان سعودی که مدتها شدیدترین رقیب منطقهای ایران بود، به جای نقش مختلکننده، رفتاری محتاطانه و حامی در کاهش تنشها از خود نشان داد. به نوشته آقای وطنخواه، ریاض، دوحه و مسقط دیگر بر سر این نبودند که آیا باید با ایران وارد تعامل شوند یا نه، بلکه بر این تمرکز داشتند که چگونه از برخورد مستقیم واشنگتن و تهران جلوگیری کنند. این تغییر نگاه، تحولی عمیق در دیدگاه کشورهای شورای همکاری خلیج فارس نسبت به نقش عمان به حساب میآید؛ آنچه پیشتر به عنوان «بیطرفی غیرسازنده» دیده میشد، اکنون به عنوان یک «عامل ثبات» ارزیابی میشود.
مرکزیت عمان در این فرآیند تصادفی نبوده است. در ۱۰ ژانویه (۲۰ دی ۱۴۰۴) بدر بن حمد البوسعيدی، وزیر امور خارجه عمان، به تهران سفر کرد و با مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری ایران، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه و علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی دیدار کرد. این سفر در زمانی صورت گرفت که کانالهای سنتی آمریکا و ایران به نظر میرسید در حال فروپاشی هستند و دونالد ترامپ به طور آشکار تهدید به اقدام نظامی میکرد.
چند روز پس از دیدارهای آقای البوسعيدی، آقای ترامپ به صورت علنی اظهار داشت که ایران خواهان مذاکره است. آقای وطنخواه معتقد است که این نشانهای است که پیامهایی در پشت پرده از طریق مسقط منتقل شدهاند.
«انتقال پیام دیگر کافی نیست»
تجربه عمان در این زمینه طولانی است. مسقط میزبان مذاکرات محرمانه آمریکا و ایران در سال ۲۰۱۳ بود که زمینه توافق هستهای ۲۰۱۵ را فراهم کرد. عمان پیشتر در میانجیگری آزادی زندانیان، انتقال پیامها در بحرانها و ادامه مذاکرات وقتی دیگران کنار میکشیدند، نقشآفرین بوده است. تحلیلگران عرب این رویکرد را «بیطرفی مثبت» مینامند، نه همسویی با ایران. این بیطرفی مثبت بر اصول عدم مداخله، تعادل و گفتگو، که همگی در فرهنگ سیاسی داخلی و تنوع مذهبی عمان ریشه دارد، مبتنی است و تجربه زندگی کنار همسایگان بزرگ و ناپایدار نیز آن را تقویت کرده است.
با این حال، موفقیت عمان محدودیتهای خود را نیز نشان داده است. میانجیگری تنها زمانی کارآمد است که دو طرف معتقد باشند خویشتنداری به نفعشان است.
آقای وطنخواه که تازهترین کتاب او با عنوان «نبرد آیتاللهها در ایران: ایالات متحده، سیاست خارجی و رقابتهای سیاسی از سال ۱۹۷۹ تاکنون» چاپ شده است معتقد است که «امروز ایران رفتارهایی از خود نشان میدهد که گویی تشدید تنش قابل تحمل یا حتی مفید است؛ تهران بر ادامه غنیسازی سطح بالا، محدود کردن بازرسیهای بینالمللی و پیشبرد استراتژی منطقهای خود برای عقب راندن آمریکا و اسرائیل تاکید دارد. این رویکرد ممکن است از منظر ایدئولوژیک جذاب باشد، اما از لحاظ راهبردی شکننده است و سطح ریسک قابل تحمل واشنگتن و تلآویو را دست کم میگیرد و آسیبپذیری خلیج فارس در درگیری گسترده را نادیده میگیرد.»
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
این کارشناس مسائل ایران معتقد است که «بنابراین نقش عمان باید تکامل یابد. انتقال پیام دیگر کافی نیست. مسقط یکی از معدود پایتختهایی است که تهران به هشدارهایش گوش میدهد و همین موضوع هم نفوذ و هم مسئولیت برای عمان ایجاد میکند. اعتماد موجود که به عمان اجازه میدهد پیامهای آمریکا را منتقل کند، باید برای رساندن پیامی قاطع به ایران نیز به کار رود: مسیر فعلی ایران پایدار نیست و منطقه نمیتواند بدون خسارت ماندگار، جنگ دیگری را تحمل کند.»
مهمتر از همه اینکه این بار این پیام نه از سوی واشنگتن یا تلآویو، بلکه از سوی یک همسایه ایران خواهد بود که منافع اصلیاش بقا و ثبات منطقه است.
آقای وطنخواه معتقد است که فضای مصالحه هنوز وجود دارد. ایران نیازی ندارد برنامه هستهای خود را کنار بگذارد، اما میتواند از سطح بالای غنیسازی عقبنشینی کند یا آن را به صورت موقت متوقف کند تا اعتماد ایجاد شده، دسترسی معنادار آژانس انرژی اتمی احیا شود و در مواضع منطقهای خود خویشتنداری نشان دهد، بدون آنکه این اقدامات را عقبنشینی ایدئولوژیک قلمداد کند.
آمریکا نیز میتواند با ارائه کاهش تحریمها و اجتناب از خواستههای حداکثری، زمینه توافقهای محدود و مرحلهای را فراهم کند؛ دقیقا همان نوع گامهایی که عمان پیشتر میانجیگری کرده بود.
به اینستاگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
با این حال، آقای وطنخواه هشدار میدهد که «اگر مسقط خود را به نقش تسهیلکننده خاموش محدود کند، هیچیک از اینها اتفاق نخواهد افتاد. روحیه منطقه تغییر کرده است؛ کشورهای شورای همکاری که پیشتر به نقش عمان شک داشتند، اکنون به حضور مسقط به عنوان یک دیوار حفاظتی در برابر فاجعه تکیه میکنند. این اعتماد، به عمان امکان میدهد که تهران پیامهای صریح و خصوصی خود را به تهران منتقل کند.
عمان همواره در سایه بودن را ترجیح داده و پیامرسانی محرمانه را به شکلدهی آشکار نتایج ترجیح داده است و البته این رویکرد دههها موفق بود. اما امروز، مراعات کردن بدون جهت دهی به مذاکرات خطر بیاهمیت شدن دارد.
آقای وطنخواه در مقاله خود در نشریه آمریکایی «نشنال اینترست» نتیجهگیری میکند که «خطر دیگر تنها خجالت دیپلماتیک نیست، بلکه جنگ ناشی از محاسبه نادرست است. اگر مسقط میخواهد میانجیگریاش همچنان معتبر باقی بماند و ثبات منطقه حفظ شود، باید از ظرفیت خود در تهران فراتر از انتقال پیامها استفاده کند و توان تأثیرگذاری بر تصمیمات ایران را به شیوهای به کار گیرد که پیشتر کمتر تجربه شده است. نقش آرام عمان همواره ارزشمند بوده؛ حالا این نقش باید هم ارزشمند و هم اثرگذار باشد.»