یک ناو هواپیمابر آمریکا در حال حرکت به سمت خلیج فارس است؛ همزمان مسئولان کاخ سفید میگویند دونالد ترامپ از مشاورانش خواسته مجموعهای از گزینهها را برای کمک به معترضان ایرانی جهت سرنگونی حکومتی که سالهاست برای واشنگتن دردسرساز بوده، بررسی کنند.
نشریه وال استریت ژورنال، در گزارشی به این موضوع و احتمال حمله نظامی آمریکا به ایران و تبعاتش پرداخته و مینویسد: در حالی که حکومت ایران میکوشد کنترل اوضاع را دوباره به دست بگیرد، هزاران نفر در یکی از خونینترین سرکوبها در سالهای اخیر کشته شدهاند.
اگر ترامپ در نهایت تصمیم به مداخله بگیرد، هر اقدامی که انجام دهد پیامدهایی غیرقابل پیشبینی خواهد داشت و برخی گزینهها ممکن است عملا تاثیر چندانی نداشته باشند.
به گفته تحلیلگران، قانونگذاران و مقامهای پیشین دولت آمریکا، حملهای محدود علیه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، بهعنوان نیروی اصلی امنیتی ایران، بعید است سرنوشت خیزش مردمی را تعیین کند. یکی از ملاحظات اصلی این است که مخالفان عمدتا از گروههای پراکندهای از غیرنظامیان بدون سلاح تشکیل شدهاند.
راسموس کریستیان الینگ، استاد دانشیار و کارشناس ایران در دانشگاه کپنهاگ، میگوید: «تا زمانی که معترضان بهشدت مسلح نشدهاند و آمادگی سازماندهی جنگ چریکی را ندارند، بمباران سپاه پاسداران چه کمکی به آنها میکند؟»
او افزود: «در بهترین حالت، این اقدام ممکن است سرکوب را برای مدتی کوتاه متوقف کند. اما خنثیسازی کامل دستگاه سرکوب، احتمالا به هزاران حمله در یک بازه زمانی طولانی نیاز دارد.»
گزینههای غیرنظامی نیز برای اعمال فشار بر رهبری دینی ایران وجود دارد؛ از جمله حملات سایبری به نهادهای نظامی و غیرنظامی، تحریمهای بیشتر علیه بخش نفت و تقویت پیامهای ضدحکومتی در فضای آنلاین.
تحلیلگران میگویند بهبود دسترسی ایرانیان به اینترنت میتواند به معترضان کمک کند؛ برای نمونه از طریق فراهمکردن ترمینالهای استارلینک یا ویپیانهای رایگان. سال گذشته، دولت ترامپ بودجه آمریکا برای سازمانهایی را که در حوزه آزادی اینترنت در ایران فعالیت میکردند، بهشدت کاهش داد.
جک ای. گلدستون، کارشناس انقلابها و تغییرات اجتماعی در دانشگاه جورج میسون، میگوید آمریکا همچنین میتواند پیشنهاد لغو تحریمهایی را بدهد که اقتصاد ایران را فلج کردهاند، مشروط بر اینکه رهبران میانهرو نظامی و سیاسی، علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، و حلقه روحانیون اطراف او را از قدرت کنار بگذارند و وعده برگزاری انتخابات برای تشکیل یک دولت سکولار بدهند.
او گفت: «حتی اعضایی از سپاه پاسداران که از جایگاه ممتاز اقتصادی خود بهره زیادی بردهاند، ممکن است در صورت فروپاشی اقتصاد تصمیم بگیرند از رژیم جدا شوند.»
اعتراضها در اواخر دسامبر و در واکنش به تشدید فشارهای اقتصادی بر زندگی مردم آغاز شد. معترضان برای مطالبه تغییر رژیم به خیابانها آمدند. نیروهای امنیتی با خشونت واکنش نشان دادند و تقریبا یک قطع کامل ارتباطی برقرار کردند. فعالان حقوق بشر میگویند نزدیک به پنج هزار نفر کشته شدهاند.
ترامپ در ابتدا گفت «کمک در راه است» و از ایرانیان خواست به اعتراضها ادامه دهند، اما بعدتر گفت تهران کشتار معترضان را متوقف کرده است؛ موضوعی که به گفته او دلیل تهدید به استفاده از نیروی نظامی را از میان برد. مقامهای آمریکایی میگویند ترامپ اوضاع را زیر نظر خواهد داشت و همچنان گزینه حمله را منتفی نمیداند.
در نهایت، به گفته تحلیلگران، قدرتهای خارجی کار چندانی نمیتوانند برای شکلدهی بنیادین به نتیجه خیزشهای مردمی انجام دهند.
پیمان جعفری، کارشناس جنبشهای اجتماعی ایران در دانشگاه ویلیام اند مری در ویرجینیا، میگوید: «فکر نمیکنم کمک خارجی بتواند آنقدرها معادله را تغییر دهد. این موضوع به توازن قدرت در داخل کشور مربوط است.»
او هشدار داد که حمله نظامی میتواند میلیونها نفر را برای دفاع از جمهوری اسلامی بسیج کند؛ حکومتی که با وجود نارضایتی گسترده، همچنان حامیانی دارد. در انتخابات ۲۰۲۴ بیش از ۱۳ میلیون نفر به تندروترین نامزد موجود در برگه رای رای دادند.
جعفری گفت: «شما شاهد فعالشدن ایدئولوژیک آن گروه خواهید بود.»
حمله نظامی میتواند مقامهای ایرانی را به تشدید سرکوب معترضان سوق دهد. دولت هماکنون معترضان را به جاسوسی و تروریسم متهم میکند؛ اتهاماتی که میتوانند مجازات اعدام در پی داشته باشند. حکومت هنوز ابزارهای استفادهنشدهای در اختیار دارد که یک حمله نظامی ممکن است آنها را فعال کند؛ از جمله اعلام حکومت نظامی، اعدامهای گسترده و بهکارگیری تانکها در خیابانها.
انقلاب اسلامی ۱۹۷۹ بدون مداخله خارجی و با اتحاد سه مرکز قدرت اصلی در جامعه ایران—مردم، روحانیت و بازاریان—توانست شاه مورد حمایت آمریکا را سرنگون کند؛ ائتلافی که شکلگیری آن سالها زمان برد.
این بار چنین اتحادی شکل نگرفته است. برخی نشانهها که میتواند حکایت از ورود خیزش به مرحله بعدی داشته باشد، شامل برگزاری اعتراضها در روشنای روز بهجای شب—بهعنوان نشانهای از جسورتر شدن معترضان—و اعتصاب کارگران برای فلجکردن صنایع اصلی، بهویژه نفت، است.
انقلابهای موفق همچنین به شکاف و ریزش در ساختار امنیتی نیاز دارند؛ امری که تا کنون در ایران رخ نداده است.
افزون بر این، تاریخ نشان میدهد حمایت خارجی بهندرت عامل تعیینکننده در سرنگونی رهبران خودکامه از طریق شورشهای مردمی بوده است و حتی در مواردی که چنین بوده، پیامدهای بلندمدت آن متناقض بوده است.
کارزار بمباران چند هفتهای ناتو در سال ۱۹۹۹ به خیزش مردمی علیه حاکمیت صربها در کوزوو کمک کرد، اما حفظ صلح مستلزم استقرار هزاران نیروی حافظ صلح بینالمللی برای سالها بود.
حملات هوایی ناتو در لیبی در سال ۲۰۱۱ تا حدی از غیرنظامیان در برابر نیروهای معمر قذافی محافظت کرد و به اعتراضهایی که به سقوط او انجامید شتاب داد؛ اما همزمان به خشونت و بیثباتی طولانیمدتی دامن زد که تا امروز ادامه دارد.
این تجربهها، به گفته تحلیلگران، نشان میدهد الگوی مورد علاقه ترامپ برای استفاده از نیروی نظامی آمریکا—حمله سریع و سپس عقبنشینی، مانند بمباران تاسیسات هستهای ایران در سال گذشته یا بازداشت رهبر ونزوئلا، نیکلاس مادورو—در مورد ایران کارساز نخواهد بود.
عملیاتی مانند حملهای که مادورو را در محل اقامتش در کاراکاس هدف قرار داد، در ایران بعید به نظر میرسد؛ کشوری بسیار بزرگتر با سامانههای دفاعی طراحیشده برای حفاظت از خامنهای، از جمله یگانی از سپاه پاسداران موسوم به «ولیامر» با چند هزار نیرو.
خامنهای همچنین یک بوروکرات نیست که بتوان بهسادگی او را با فردی سازگارتر با منافع آمریکا جایگزین کرد. جمهوری اسلامی بر این ایده استوار است که رهبر عالی، نماینده خدا بر زمین و رهبر مذهبی میلیونها شیعه در سراسر جهان است؛ جایگاهی شبیه پاپ. دستگیری یا کشتن خامنهای میتواند نهتنها واکنشی شدید از سوی ایران، بلکه آشوبی منطقهای را به دنبال داشته باشد.
همین موضوع باعث میشود اگر ترامپ دست به اقدام بزند، حملهای هدفمند علیه بخشی از نیروهای امنیتی رژیم گزینه محتملتری باشد.
برخی گروهها اکنون دقیقا چنین اقدامی را پیگیری میکنند. گروه لابیگر مستقر در آمریکا «اتحاد علیه ایران هستهای» روز دوشنبه گزارشی اطلاعاتی نزدیک به ۱۰۰ صفحه را به کاخ سفید ارائه داد که بر نهادی امنیتی به نام «قرارگاه ثارالله» متمرکز است؛ نهادی که به گفته این گروه، مهمترین حلقه سپاه پاسداران در سرکوب ناآرامیهای داخلی است. این گزارش با استناد به اسنادی که گفته میشود از مقر سپاه به دست آمده، فهرستی از حدود ۵۰ هدف احتمالی برای حمله آمریکا ارائه میدهد.
جان بولتون، مشاور پیشین امنیت ملی ترامپ، گفت رئیسجمهور آمریکا باید پایگاههای سپاه پاسداران، نیروی بسیج، برنامههای هستهای و موشکی و نیروی دریایی ایران را هدف قرار دهد «و این تازه شروع کار است».
اشاره بولتون درباره نابودی برنامه موشکی ایران در حالی مطرح میشود که این بخش هیچ نقشی در سرکوب معترضان نداشته و نشان میدهد که یک حمله خارجی، بیش از آنکه در خدمت اهداف معترضان باشد، با هدف از میان بردن تهدیدات کشور حمله کننده صورت میگیرد. زنگ خطری که میتواند طرفداران حمله نظامی به کشور را در خصوص تبعات انجام چنین اقدامی هوشیار کند.
بولتون که اکنون از منتقدان ترامپ است، در گفتوگو با شبکه نیوزنیشن گفت: «ببینیم آیا میتوانیم به اپوزیسیون کمک کنیم یا نه. یک حمله تکمرحلهای لزوما چنین کاری را انجام نمیدهد.»
حتی یک حمله هدفمند نیز میتواند اوضاع را بهطور غیرقابل پیشبینی تشدید کند.
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
ایلان گلدنبرگ، رئیس پیشین تیم ایران در پنتاگون در دولت اوباما و عضو کنونی گروه لابیگر جیاستریت، گفت: «به نظر من این کار پتانسیل بالایی برای بازکردن جعبه پاندورا در داخل ایران دارد؛ جایی که اپوزیسیون برای مدتی کوتاه اوج میگیرد، اما رژیم همچنان قدرت زیادی در اختیار دارد. و این یعنی جنگ داخلی.»