فرانسیس هالتسن، دانشمند ۸۲ ساله بلژیکی توانست یک کیلومتر مکعب از یخ‌های قطب جنوب را به بزرگ‌ترین آشکارساز نوترینو در جهان تبدیل کند. تلاش‌های او برای شکار «پیام‌آوران شبح‌وار» از دوردست‌های کیهان، روز سه‌شنبه جایزه نوبل فیزیک ۲۰۲۶ را برای وی به ارمغان آورد.
در اعماق لایه‌های یخی قطب جنوب، آشکارسازی به ابعاد یک کیلومتر مکعب مدفون شده است؛ ابزاری که برای به دام انداختن برخی از گریزان‌ترین و نادیدنی‌ترین ذرات بنیادین جهان طراحی شده است. مردی که این رؤیا را در سر پروراند روز سه‌شنبه موفق به کسب جایزه نوبل فیزیک شد.
آگهی
آگهی
فرانسیس هالتسن، فیزیک‌دان بلژیکی‌تبار به پاس دستاورد پیشگامانه‌اش در به‌کارگیری یخ‌های جنوبگان جهت شکار نوترینوها از دوردست‌ترین نقاط کیهان، برنده جایزه نوبل فیزیک ۲۰۲۶ شد.
الن مونس، دبیرکل آکادمی سلطنتی علوم سوئد در جریان یک نشست خبری در استکهلم گفت: «جایزه امسال درباره پیام‌آوران شبح‌وارِ اعماق فضا است.»
هیئت داوران، هالتسن را «به دلیل خدمات تعیین‌کننده و محوری در احداث رصدخانه نوترینوی آیس‌کیوب (IceCube) و کشف نوترینوهای پرانرژی با منشأ اخترفیزیکی» شایسته دریافت این جایزه دانست.
آکادمی سوئد اعلام کرد که فعالیت‌های او برای شکل‌گیری این رصدخانه که «یک کیلومتر مکعب یخ مجهز به حسگرهای نوری» توصیف شده، نقشی بنیادین داشته و «راه را برای نوع جدیدی از نجوم هموار کرده است.»
این آشکارساز غول‌پیکر به پژوهشگران اجازه می‌دهد تا نوترینوها، این ذرات زیراتمی نادر را که حاصل «فرایندهای فوق‌العاده پرانرژی در دوردست‌های جهان هستند»، به دام بیندازند.
هالتسن ۸۲ ساله که متولد شهر تینن در بلژیک و دارای تابعیت آمریکاست به عنوان استاد در دانشگاه ویسکانسین-مدیسن تدریس می‌کند و ریاست «مؤسسه فیزیک ذرات بنیادی» در این دانشگاه را بر عهده دارد.
او اندکی پس از اعلام این خبر، در تماس تلفنی با نشست خبری از ایتالیا گفت: «این یک شگفتی بسیار بزرگ بود و آشکارا انتظارش را نداشتم؛ اما شنیدن خبر کسب این جایزه لذتی بی‌پایان دارد.»
چشم غول‌پیکری در دل یخ
نوترینوهای پرانرژی در همان محیط‌های خشن و متلاطم کیهانی متولد می‌شوند که سایر ذرات در آن‌ها شکل می‌گیرند. با این حال، تفاوت بنیادین آن‌ها با دیگر ذرات این است که نوترینوها در خط مستقیم در فضا سفر می‌کنند و بدون کوچک‌ترین دست‌خوردگی به مقصد می‌رسند.
آکادمی سوئد در بیانیه‌ای توضیح داد: «نوترینوها بدون تغییر مسیر یا از دست دادن انرژی به ما می‌رسند؛ این ویژگی بدان معناست که آن‌ها می‌توانند حامل اطلاعاتی باشند که از هیچ مسیر دیگری در دسترس دانشمندان قرار نمی‌گیرد.»
البته چالش کار در اینجاست که ردیابی و مشاهده آن‌ها بسیار دشوار است. هیئت داوران در این باره خاطرنشان کرد: «نوترینوهای کیهانیِ دارای انرژی بسیار بالا فوق‌العاده نادر هستند؛ بنابراین برای ثبت تعداد کافی از برخوردهای آن‌ها، به حجم عظیمی از یخ نیاز است.»
هالتسن نخستین بار در سال ۱۹۸۸ ایده ساخت این رصدخانه را مطرح کرد که به‌سرعت مورد استقبال دیگر پژوهشگران قرار گرفت. آزمایش‌های اولیه چند سال بعد دنبال شد، اما ساخت و تکمیل این آشکارساز تا سال ۲۰۱۱ به طول انجامید.
او به عنوان سرپرست و پژوهشگر ارشد رصدخانه آیس‌کیوب—واقع در ایستگاه قطب جنوب آموندسن-اسکات در جنوبگان و بزرگ‌ترین آشکارساز نوترینو در جهان—خدمت کرده است.
هالتسن گفت: «برای من، بزرگ‌ترین لذت این ماجرا، فراتر از کسب جایزه نوبل، این است که امیدوارم این دستاورد بازتاب‌دهنده زحمات انسان‌های واقعاً شجاعی باشد که در ابتدای راهِ این پروژه به من پیوستند.»
از دانشگاه لوون تا جنوبگان
هالتسن در سال ۱۹۶۶ مدرک کارشناسی ارشد فیزیک و در سال ۱۹۶۹ مدرک دکترای خود را از دانشگاه کاتولیک لووِن (KU Leuven) دریافت کرد.
او از دهه ۱۹۷۰ تاکنون از چهره‌های پیشرو در فیزیک پرتوهای کیهانی و اخترفیزیک ذرات بوده و مقالات و پژوهش‌های متعددی را در حوزه ناهنجاری‌های پرتوهای کیهانی و ماده کوارکی منتشر کرده است.
وی همچنین در کمیته‌های مشورتی متعددی، از جمله رصدخانه نوترینوی سادبری در کانادا و مؤسسات ماکس پلانک در آلمان، عضویت داشته است.
جایزه هالتسن دومین جایزه نوبل در فصل جوایز امسال به شمار می‌رود. روز دوشنبه، جایزه نوبل پزشکی به کارل دایسروث، روان‌پزشک و عصب‌شناس آمریکایی، و پیتر هگمان و گئورگ ناگل، دانشمندان آلمانی، به پاس دستاوردهای پیشگامانه‌شان در حوزه «اپتوژنتیک» (فناوری کنترل سیگنال‌های عصبی با نور) تعلق گرفت.
نوبل شیمی روز چهارشنبه و برنده نوبل ادبیات روز پنج‌شنبه معرفی خواهند شد. جایزه نوبل صلح که همواره زیر ذره‌بین‌ترین جایزه است، روز جمعه اعلام می‌شود.
دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا سال گذشته لابی‌های سنگینی برای دریافت نوبل صلح به راه انداخته بود و ماریا کورینا ماچادو، رهبر اپوزیسیون ونزوئلا که برنده آن شد بعدها مدال نوبل خود را به او اهدا کرد. کمیته داوران می‌داند که او امسال نیز اخبار را از نزدیک دنبال خواهد کرد.
فصل نوبل در نهایت روز دوشنبه ۱۲ اکتبر با اعلام برنده جایزه علوم اقتصادی به کار خود پایان می‌دهد.
هر جایزه نوبل شامل یک دیپلم افتخار، یک مدال طلا و ۱۲ میلیون کرون سوئد (معادل حدود ۱٫۱ میلیون یورو) وجه نقد است که در صورت تعدد برندگان، میان آنان تقسیم می‌شود.
برندگان، جوایز خود را در یک مراسم رسمی در تاریخ ۱۰ دسامبر دریافت خواهند کرد. این روز مصادف با سالگرد درگذشت آلفرد نوبل در سال ۱۸۹۶ که این جوایز را در وصیت‌نامه خود پایه‌گذاری کرده بود.