فرانسیس هالزن، دانشمند ۸۲ ساله بلژیکی توانست یک کیلومتر مکعب از یخ‌های قطب جنوب را به بزرگ‌ترین آشکارساز نوترینو در جهان تبدیل کند. تلاش‌های او برای ردیابی «پیام‌رسانان شبح‌وار» از نقاط دوردست کیهان، روز سه‌شنبه جایزه نوبل فیزیک ۲۰۲۶ را برای وی به ارمغان آورد.
در اعماق لایه‌های یخی قطب جنوب، آشکارسازی به ابعاد یک کیلومتر مکعب مدفون شده است؛ ابزاری که برای به دام انداختن برخی از گریزان‌ترین و نادیدنی‌ترین ذرات بنیادین جهان طراحی شده است. روز سه‌شنبه، مردی که ایده ساخت این آشکارساز را مطرح کرده بود، جایزه نوبل فیزیک را دریافت کرد.
آگهی
آگهی
فرانسیس هالزن، فیزیکدان بلژیکی روز سه‌شنبه به‌دلیل فعالیت‌های پیشگامانه خود در استفاده از یخ‌های قطب جنوب برای شناسایی نوترینوهایی که از دورترین نقاط کیهان می‌آیند، برنده جایزه نوبل فیزیک ۲۰۲۶ شد.
الن مونز، دبیرکل آکادمی سلطنتی علوم سوئد در جریان یک نشست خبری در استکهلم گفت: «جایزه امسال درباره پیام‌آوران شبح‌وارِ اعماق فضا است.»
هیئت داوران، هالزن را «به دلیل خدمات تعیین‌کننده و محوری در احداث رصدخانه نوترینوی آیس‌کیوب (IceCube) و کشف نوترینوهای پرانرژی با منشأ اخترفیزیکی» شایسته دریافت این جایزه دانست.
آکادمی سوئد اعلام کرد که فعالیت‌های او برای شکل‌گیری این رصدخانه که آن را «یک کیلومتر مکعب یخ مجهز به حسگرهای نوری» توصیف کرد، «راه را برای نوع جدیدی از اخترشناسی هموار کرده است».
این آشکارساز به پژوهشگران امکان می‌دهد نوترینوها، ذرات زیراتمی نادری را که در «فرایندهای بسیار پرانرژی در نقاط دوردست کیهان» تولید می‌شوند، شناسایی کنند.
هالتزن ۸۲ ساله که متولد شهر تینن در بلژیک و دارای تابعیت آمریکاست به عنوان استاد در دانشگاه ویسکانسین-مدیسن تدریس می‌کند و ریاست «مؤسسه فیزیک ذرات بنیادی» در این دانشگاه را بر عهده دارد.
او اندکی پس از اعلام این خبر، در تماس تلفنی با نشست خبری از ایتالیا گفت: «این یک شگفتی بسیار بزرگ بود و طبیعتا انتظارش را نداشتم؛ اما شنیدن خبر کسب این جایزه لذتی بی‌پایان دارد.»
چشمی غول‌پیکر در دل یخ
نوترینوهای پرانرژی در همان محیط‌های کیهانی خشونت‌باری شکل می‌گیرند که دیگر ذرات نیز در آنها تولید می‌شوند. اما برخلاف سایر ذرات، نوترینوها در فضا در یک خط مستقیم حرکت می‌کنند و بدون تغییر به مقصد می‌رسند.
آکادمی سلطنتی علوم سوئد در بیانیه‌ای اعلام کرد:«نوترینوها بدون تغییر جهت یا از دست دادن انرژی به ما می‌رسند. این بدان معناست که آنها می‌توانند اطلاعاتی در اختیار ما بگذارند که از هیچ راه دیگری قابل دستیابی نیست.» مشکل اینجاست که شناسایی آنها بسیار دشوار است.
هیئت داوران در این باره خاطرنشان کرد: «نوترینوهای کیهانی با انرژی‌های بسیار بالا بسیار نادر هستند و بنابراین برای مشاهده تعداد کافی از برخوردها، به حجم عظیمی از یخ نیاز است.»
هالزن نخستین بار در سال ۱۹۸۸ ایده ساخت این رصدخانه را مطرح کرد که به‌سرعت مورد استقبال دیگر پژوهشگران قرار گرفت. آزمایش‌های اولیه چند سال بعد دنبال شد، اما ساخت و تکمیل این آشکارساز تا سال ۲۰۱۱ به طول انجامید.
هالزن به‌عنوان پژوهشگر اصلی پروژه آیس‌کیوب (IceCube) فعالیت کرده است؛ این آشکارساز در ایستگاه آموندسن-اسکات قطب جنوب در جنوبگان قرار دارد و بزرگ‌ترین آشکارساز نوترینو در جهان است.
هالتزن گفت: «برای من، مهم‌ترین لذت این پروژه، جدا از دریافت جایزه نوبل، این است که امیدوارم این جایزه بازتابی از تلاش انسان‌های واقعاً شجاعی باشد که در آغاز این پروژه به من پیوستند.»
از دانشگاه لوون تا جنوبگان
هالتسن در سال ۱۹۶۶ مدرک کارشناسی ارشد فیزیک و در سال ۱۹۶۹ مدرک دکترای خود را از دانشگاه کاتولیک لووِن (KU Leuven) دریافت کرد.
او از دهه ۱۹۷۰ تاکنون از چهره‌های پیشرو در فیزیک پرتوهای کیهانی و اخترفیزیک ذرات بوده و مقالات و پژوهش‌های متعددی را در حوزه ناهنجاری‌های پرتوهای کیهانی و ماده کوارکی منتشر کرده است.
وی همچنین در کمیته‌های مشورتی متعددی، از جمله رصدخانه نوترینوی سادبری در کانادا و مؤسسات ماکس پلانک در آلمان، عضویت داشته است.
جایزه هالتسن دومین جایزه نوبل در فصل جوایز امسال به شمار می‌رود. روز دوشنبه، جایزه نوبل پزشکی به کارل دیسروث، روان‌پزشک و متخصص مغز و اعصاب آمریکایی، و دانشمندان آلمانی پیتر هگمان و گئورگ ناگل برای فعالیت‌های پیشگامانه آنها در زمینه اپتوژنتیک اهدا شد؛ حوزه‌ای که از نور برای کنترل سیگنال‌های عصبی استفاده می‌کند.
نوبل شیمی روز چهارشنبه و برنده نوبل ادبیات روز پنج‌شنبه معرفی خواهند شد. جایزه نوبل صلح که همواره زیر ذره‌بین‌ترین جایزه است، روز جمعه اعلام می‌شود.
دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، سال گذشته تلاش زیادی برای دریافت این جایزه انجام داد و ماریا کورینا ماچادو، رهبر مخالفان دولت ونزوئلا که برنده جایزه شد، بعدها مدال نوبل خود را به ترامپ اهدا کرد.
یورونیوز فارسی را در ایکس دنبال کنید
کمیته نوبل می‌داند که ترامپ امسال نیز با دقت این روند را دنبال خواهد کرد.
جایزه نوبل اقتصاد نیز روز دوشنبه ۱۲ اکتبر، به فصل جوایز نوبل پایان خواهد داد.
هر جایزه نوبل شامل یک دیپلم، مدال طلا و ۱۲ میلیون کرون سوئد، معادل حدود ۱.۱ میلیون یورو، است که در صورت وجود بیش از یک برنده، میان آنها تقسیم می‌شود.
برندگان جوایز در مراسمی رسمی در روز ۱۰ دسامبر جوایز خود را دریافت خواهند کرد؛ این تاریخ سالروز درگذشت آلفرد نوبل، بنیان‌گذار جوایز نوبل، در سال ۱۸۹۶ است؛ فردی که جوایز را در وصیت‌نامه خود پایه‌گذاری کرد.