«فرانسیس هالزن» بلژیکی ۸۲ ساله یک کیلومتر مکعب یخ جنوبگان را به بزرگترین ردیاب نوترینو جهان تبدیل کرد و سه‌شنبه برای شکار «پیام‌رسانان شبح‌گون» از کیهان دور، برنده نوبل فیزیک ۲۰۲۶ شد.
در عمق یخ‌های قطب جنوب، آشکارسازی به اندازه یک کیلومتر مکعب نصب شده که برای شکار گریزان‌ترین ذرات جهان ساخته شده است. روز سه‌شنبه مردی که این طرح را در ذهن پروراند، جایزه نوبل فیزیک را دریافت کرد.
آگهی
آگهی
فرانسيس هالزن، فیزیکدان بلژیکی، روز سه‌شنبه به‌دلیل کارهای پیشگامانه‌ای که از یخ جنوبگان برای ثبت نوترینوها از دورترین نقاط کیهان استفاده می‌کند، برنده جایزه نوبل فیزیک ۲۰۲۶ شد.
الن مونس، دبیرکل آکادمی سلطنتی علوم سوئد، در نشست خبری در استکهلم گفت: «جایزه امسال درباره پیام‌آوران شبح‌گون از فضاست.»
هیات داوران هالزن را «برای نقش تعیین‌کننده در رصدخانه نوترینویی آیس‌کیوب و کشف نوترینوهای پرانرژی با منشأ کیهانی» مورد تقدیر قرار داد.
آکادمی اعلام کرد کار او برای این رصدخانه بنیادی بوده است؛ رصدخانه‌ای که آن را «یک کیلومتر مکعب یخ مجهز به حسگرهای نوری» توصیف کرد و افزود که این کار «راه را برای نوع تازه‌ای از اخترشناسی هموار کرده است».
این آشکارساز به پژوهشگران امکان می‌دهد نوترینوها، این ذرات زیراتمی نادر، را «از فرایندهای بسیار پرانرژی در جهان دوردست» ثبت کنند.
هالزن ۸۲ ساله در شهر تینن بلژیک به دنیا آمده و شهروند آمریکا است. او استاد دانشگاه ویسکانسین-مدیسن است و ریاست موسسه فیزیک ذرات بنیادی این دانشگاه را بر عهده دارد.
او که اندکی پس از اعلام جایزه از ایتالیا به‌صورت تلفنی با نشست خبری صحبت می‌کرد، گفت: «این جایزه برایم یک شگفتی بزرگ بود و آشکارا اصلا انتظارش را نداشتم.»
او افزود: «اما شنیدن خبر این جایزه بسیار خوشحال‌کننده است.»
چشمی غول‌آسا در دل یخ
نوترینوهای پرانرژی در همان محیط‌های کیهانی خشنی شکل می‌گیرند که سایر ذرات در آنها پدید می‌آیند. با این تفاوت که آنها در فضا در مسیر مستقیم حرکت می‌کنند و دست‌نخورده به ما می‌رسند.
آکادمی در بیانیه‌ای گفت: «نوترینوها بدون تغییر جهت یا از دست دادن انرژی به ما می‌رسند و این یعنی می‌توانند اطلاعاتی در اختیار بگذارند که از هیچ راه دیگری به دست نمی‌آید.»
مشکل اینجاست که مشاهده آنها به‌شدت دشوار است. هیات داوران گفت: «نوترینوهای کیهانی با انرژی‌های بسیار بالا بسیار نادرند، بنابراین برای ثبت تعداد کافی از برخوردها به حجم عظیمی از یخ نیاز است.»
هالزن نخستین بار در سال ۱۹۸۸ ایده این رصدخانه را مطرح کرد و این طرح خیلی زود نظر دیگر پژوهشگران را جلب کرد. چند سال بعد آزمایش‌های مقدماتی انجام شد، اما ساخت آشکارساز تا سال ۲۰۱۱ به پایان نرسید.
او از آغاز، پژوهشگر اصلی پروژه آیس‌کیوب بوده است؛ سامانه‌ای که در ایستگاه اموندسن-اسکات در قطب جنوب قرار دارد و بزرگترین آشکارساز نوترینو در جهان به شمار می‌رود.
هالزن گفت: «برای من، لذت اصلی این کار، جدا از گرفتن جایزه نوبل، این است که امیدوارم این موفقیت بازتابی باشد از شجاعت واقعی کسانی که در آغاز این طرح به من پیوستند.»
از لوون تا جنوبگان
هالزن در سال ۱۹۶۶ مدرک کارشناسی‌ارشد فیزیک خود را از دانشگاه ک‌یو لوون گرفت و در ۱۹۶۹ دکترای خود را دریافت کرد.
او از دهه ۱۹۷۰ چهره‌ای پیشرو در حوزه پرتوهای کیهانی و فیزیک آستروذرات بوده و پژوهش‌هایی درباره ناهنجاری‌های پرتوهای کیهانی و ماده کوارکی منتشر کرده است.
او همچنین عضو کمیته‌های مشورتی گوناگونی بوده است، از جمله در رصدخانه نوترینوی سادبری در کانادا و چندین موسسه ماکس پلانک در آلمان.
جایزه هالزن دومین نوبل این فصل است. روز دوشنبه، جایزه نوبل پزشکی به کارل دیسراث، روان‌پزشک و عصب‌شناس آمریکایی، و دو دانشمند آلمانی، پیتر هگمان و گئورگ ناگل، برای کارهای پیشگامانه‌شان در حوزه اپتوژنتیک، یعنی استفاده از نور برای کنترل سیگنال‌های عصبی، اعطا شد.
جایزه نوبل شیمی روز چهارشنبه اعلام می‌شود و برنده ادبیات پنجشنبه معرفی خواهد شد. پرمخاطب‌ترین جایزه، یعنی نوبل صلح، روز جمعه اعلام می‌شود.
دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، سال گذشته برای کسب این جایزه به‌شدت لابی کرد و ماریا کورینا ماچادو، رهبر اپوزیسیون ونزوئلا که آن را برد، بعدا مدال نوبل خود را به او اهدا کرد. کمیته می‌داند که او امسال نیز با دقت روند را دنبال خواهد کرد.
فصل جوایز نوبل با جایزه اقتصاد که روز دوشنبه ۱۲ اکتبر اعلام می‌شود به پایان می‌رسد.
هر جایزه نوبل همراه با یک دیپلم، مدال طلای نوبل و ۱۲ میلیون کرون سوئد (۱.۱ میلیون یورو) است که در صورت چندنفره بودن برندگان میان آنها تقسیم می‌شود.
برندگان امسال در مراسمی رسمی در ۱۰ دسامبر، سالروز درگذشت آلفرد نوبل در سال ۱۸۹۶، که این جوایز را در وصیت‌نامه خود بنیان گذاشت، جوایزشان را دریافت خواهند کرد.