روسیه از زمان آغاز تهاجم گسترده خود به اوکراین، دستکم ۲۰ هزار کودک اوکراینی را بهزور اخراج و تبعید کرده است. کییف تاکنون موفق شده ۲ هزار کودک را بازگرداند. در برخی موارد، روند بازگشت سالها طول کشیده است.
ولاد بوریاک، زمانی که ۱۶ سال داشت، در تلاش بود تا از شهر ملیتوپل، واقع در منطقه زاپوریژیا که نیروهای روسیه در هفتههای نخست جنگ آن را اشغال کردند، خارج شود.
آگهی
آگهی
یورونیوز در آستانه چهارمین سالگرد تهاجم روسیه با ولاد گفتوگو کرد. او که اکنون ۲۰ ساله است، بارها تأکید کرد پدرش که در زاپوریژیا بود، برای بازگرداندنش تلاش میکرد.
در ۸ آوریل ۲۰۲۲، خودرویی که او در آن حضور داشت در شهرستان واسیلیوکا، آخرین ایست بازرسی پیش از ورود به مناطق تحت کنترل اوکراین، توسط نیروهای روس متوقف شد. هنگامی که سربازان مسکو در حال بازرسی سرنشینان بودند، ولاد که در صندلی عقب نشسته بود، تلفن همراهش را در دست داشت.
او به یورونیوز گفت که سربازان روس ابتدا او را به فیلمبرداری متهم کردند و مجبورش کردند از خودرو پیاده شود. به گفته ولاد، سربازان خشمگین بودند و پس از بررسی مدارک و سن او، اسلحهای به سویش گرفتند و پرسیدند: «همین حالا بکشمت؟»
ولاد گفت: «واقعا ترسیده بودم. واقعا نمیدانستم در چنین موقعیتی چه باید کرد.»
او ابتدا به یک «اردوگاه فیلتراسیون» منتقل شد که سیستمی برای بازجویی، بازداشت و اخراج اجباری غیرنظامیان در مناطق اشغالی اوکراین بود. سپس به بازداشتگاهی در ساختمان پلیس منتقل شد و در نهایت به شهر ملیتوپل بازگردانده شد، جایی که در یک هتل قدیمی که به زندان تبدیل شده بود، نگهداری شد.
ولاد جزئیاتی تکاندهنده از دوران بازداشتش را برای یورونیوز شرح داد.
او گفت: «یکی از وظایفم تمیز کردن اتاق شکنجه بود. بعد از شکنجه، در آن اتاق مخصوص، خون زیادی روی زمین ریخته شده بود، از باندهای پزشکی گرفته تا چیزهای پراکنده دیگر و اغلب بعد از شکنجه من باید اتاق را تمیز میکردم، زمین را میشستم و زبالهها را جمع میکردم.»
به گفته او، نیروهای روس «عمدتا» غیرنظامیان و سربازان اوکراینی را که هنگام آغاز جنگ تمامعیار از واسیلیوکا دفاع میکردند، شکنجه میکردند.
او افزود: «زمینهای سالن ساختمان پلیس را هم میشستم، در آشپزخانه کمک میکردم و غذا را از آشپزخانه به زندانیان میدادم. کارهای نظافتی و کارهای دیگر هم انجام میدادم. اما سختترین بخش، تمیز کردن سلول شکنجه بود.»
پس از بازداشت ولاد، نیروهای روس برای او سابقه کیفری جعلی ساختند و او را به فروش مواد مخدر متهم کردند.
ولاد میگوید پس از ۹۰ روز اسارت در روسیه، عمدتا بهدلیل تلاش گسترده خانوادهاش، جامعه مدنی و مقامهای اوکراینی، موفق شد فرار کند و به اوکراین بازگردد.
بازگرداندن یک کودک میتواند سالها طول بکشد
اوکراین تاکنون از میان ۲۰ هزار کودک اخراجشده، توانسته ۲ هزار نفر را بازگرداند. به گفته مدیر پروژه «Bring Kids Back UA» این رقم خود «یک نقطه عطف مهم» به شمار میرود. این پروژه ابتکاری از سوی ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهوری اوکراین است.
ماکسیم ماکسیموف به یورونیوز گفت روند بازگرداندن یک کودک ربودهشده از روسیه، از زمان شناسایی تا بازگشت، ممکن است سالها طول بکشد. او گفت: «به نظر من ۲ هزار مورد یک دستاورد مهم است» و به «شرایط دشواری که در آن کار میکنیم» اشاره کرد.
به گفته او، «هیچ سازوکار حقوقی با قواعد مشخص و هیچ نظارت بینالمللی وجود ندارد.» ماکسیموف تأکید کرد نمیتواند «جزئیات عملیاتی» روند بازگشت را شرح دهد، اما افزود: «برای بازگرداندن حتی یک کودک، تلاشهای قهرمانانه چندین تیم در بخشهای مختلف لازم است.»
او گفت: «عدد ۲ هزار، گواهی است بر کار بسیار دشوار و شجاعانهای که انجام میشود.»
آزمایشگاه تحقیقات بشردوستانه دانشگاه ییل شمار کودکان تبعید شده را نزدیک به ۳۵ هزار نفر برآورد میکند. مسکو مدعی است این عدد ممکن است به ۷۰۰ هزار نفر نیز برسد.
اندیشکده آمریکایی «موسسه مطالعات جنگ/(ISW» تاکید دارد که تعیین رقم واقعی عملا غیرممکن است، «اما نکته روشن این است که روسیه دهها هزار و شاید صدها هزار کودک اوکراینی را با نیت آشکار نابودی هویت اوکراینی آنان و تبدیلشان به روس شدن، ربوده است.»
تلاش برای«نابودی هویت اوکراینی»
ولاد میگوید در ۹۰ روز اسارت، تحت فشار و خشونت روانی قرار داشت. به گفته او، سربازان روس و نیروهای ویژه که «مردم را شکنجه میکردند» به او میگفتند اوکراین «دیگر وجود ندارد».
او افزود: «میگفتند ارتش اوکراین سقوط کرده و رئیسجمهور ما فرار کرده است؛ که مجموعهای از تبلیغات آنان برای شستوشوی مغزی بود.»
ماکسیموف این اقدامات را «رویهای معمول» از سوی مقامهای روس در قبال کودکان تبعید شده دانست و گفت این موارد «حوادثی پراکنده» نیست. او تأکید کرد: «این بخشی از یک راهبرد عامدانه، یک سیاست مهندسی جمعیتی و محو هویت است.»
به گفته او، ربایش کودکان و «بازآموزی در مقیاس صنعتی» ابزاری برای تغییر شکل جوامع و تغییر جهت وفاداری کودکان است؛ «در واقع، یک نسل را از خانه خود دور میکند.»
«تخلیه بشردوستانه»
مؤسسه مطالعات جنگ نیز میگوید ربودن کودکان از اولویتهای ولادیمیر پوتین بوده است. فعالان حقوق بشر اوکراینی اسنادی از کرملین به تاریخ ۱۸ فوریه ۲۰۲۲ یافتهاند که طرح انتقال کودکان یتیم از مناطق اشغالی لوهانسک و دونتسک به روسیه تحت عنوان «تخلیه بشردوستانه» را تشریح میکند.
این اسناد نشان میدهد که حتی پیش از آغاز رسمی تهاجم گسترده، برنامهریزی برای هدف قرار دادن کودکان آسیبپذیر، بهویژه کودکانی که تحت سرپرستی والدین نبودند، انجام شده بود.
در حال حاضر، حدود ۱.۶ میلیون کودک اوکراینی همچنان در مناطق موقتا اشغالشده زندگی میکنند.
راهبرد روسیه: «انزوا، بازبرنامهریزی، اعزام»
ماکسیموف توضیح داد که برای کودکان ربودهشده یک الگوی مشخص وجود دارد. نخست، آنها منزوی میشوند؛ ارتباط با خانواده، معلمان و دوستان قطع میشود و کودک در وضعیتی بیپناه و سردرگم قرار میگیرد.
در مرحله دوم، «هویت آنها برچیده میشود». او گفت: «اوکراینی بودن به چیزی تبدیل میشود که باید پنهان شود. اسناد جدید، قیمهای جدید و تحمیل تابعیت روسی در ۱۴ سالگی، همگی برای قطع پیوند قانونی و عاطفی با اوکراین طراحی شدهاند.»
در مرحله سوم، نظامیسازی آغاز میشود. کودکان وارد برنامههای دولتی میشوند که در آن آموزش پهپاد، تمرینهای نظامی و جذب ایدئولوژی جنگی را تجربه میکنند.
به گفته ماکسیموف، در ۱۸ سالگی، تابعیت تحمیلشده روسی مبنایی برای سربازی اجباری میشود تا این کودکان برای جنگ با «کشوری که از آن جدا شدهاند» اعزام شوند. او گفت: «یعنی به وسیله انزوا، بازبرنامهریزی و اعزام.»
ولاد بوریاک از دو مرحله دوم و سوم گریخت. او میگوید پس از ۴۸ روز انزوا در سلول زندان واسیلیوکا، به ملیتوپل منتقل شد و خوششانس بود که به روسیه منتقل نشد.
او گفت: «به روسیه نرفتم و این شانس بزرگ من بود.»
هرچه کودک کوچکتر باشد، بازگرداندن او دشوارتر است
ماکسیموف گفت نوجوانی در ۱۶ سالگی هویت اوکراینی خود را میشناسد؛ میداند خانوادهاش کیست، در چه مدرسهای تحصیل کرده و میتواند آنچه رخ داده را درک کند.
اما کودکان خردسال چنین درکی ندارند و شکلگیری هویت در آنها هنوز کامل نشده است. او افزود: «هرچه کودک کوچکتر باشد، برقراری سرپرستی یا فرزندخواندگی اجباری آسانتر است.»
مقامهای اوکراینی موارد متعددی ثبت کردهاند که کودکان خردسال، از جمله کودکان مراکز نگهداری، در وبسایتهای روسی برای فرزندخواندگی عرضه شدهاند یا در خانوادههای روس جای گرفتهاند.
یورونیوز در تابستان ۲۰۲۵ گزارش داد که مقامهای منصوب روسیه در منطقه لوهانسک یک «کاتالوگ» آنلاین از کودکان اوکراینی برای «فرزندخواندگی» اجباری ایجاد کردهاند.
این پایگاه داده شامل ۲۹۴ کودک بود که بر اساس سن، جنسیت و ویژگیهای ظاهری مانند رنگ چشم و مو دستهبندی شده بودند و حتی ویژگیهای شخصیتی مانند «مطیع»، «آرام»، «منضبط» یا «قابل اتکا» برای انجام وظایف برای آنها ذکر شده بود.
بازپیوند با اوکراین و بازتوانی
ماکسیموف تأکید کرد بازگشت کودک با عبور از مرز پایان نمییابد. ادغام مجدد و بازتوانی «ستون اصلی سیاست دولت اوکراین» است.
برای هر کودک یا جوان بازگشته، ابتدا نیازهای او شامل تحصیل، کلاسهای جبرانی، حمایت روانشناختی، درمان پزشکی، بازیابی مدارک هویتی و وضعیت خانوادگی ارزیابی میشود.
بر اساس این ارزیابی، «طرح حمایت فردی» تدوین میشود. برای هر فرد یک مدیر پرونده تعیین میشود و تیمی از متخصصان از وزارتخانههای آموزش، بهداشت و دیگر نهادها در اجرای این طرح مشارکت میکنند.
این برنامه در سه مرحله کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدت اجرا میشود و پس از سه ماه، ۱۲ ماه و ۱۸ ماه ارزیابی میشود.
ماکسیموف گفت: «بسیاری از کودکان بازگشته یتیم هستند. ما افتخار میکنیم که هیچیک از آنها به یتیمخانهها سپرده نمیشوند؛ برای هر کودک سرپرستی خانوادگی، چه نزد خانواده بیولوژیک، چه خانواده جایگزین یا فرزندخوانده، فراهم میشود.»
او تأکید کرد هدف گسترده جنگ، تنها تصرف سرزمین نیست، بلکه «به زانو درآوردن اوکراین از نظر ژئوپولیتیکی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی» است.
به گفته او، «امروز روسیه برای ربودن کودکان حتی نیازی به جابهجایی فیزیکی آنها ندارد؛ میتواند با بازبرنامهریزی در محل این کار را انجام دهد.»
او در پایان گفت: «تحت سلطه درآوردن کشور و فرسایش بنیانهای جامعه اوکراین، یکی از اهداف اصلی جنگ روسیه علیه اوکراین است.»