رودهای کوهستانی، آبشارهای پنهان و آبگیرهای کهن نشان میدهند آب چگونه سکونت، دادوستد و گردشگری را در سراسر ازبکستان شکل میدهد و به بازدیدکنندگان نگاهی تازه به کشور ارائه میکند.
بیش از ۶۰۰ رود و جویبار در سراسر ازبکستان جریان دارند. همراه با حدود ۳۰۰ دریاچه طبیعی و مصنوعی و بیش از ۵۰ مخزن بزرگ، آب آشامیدنی تامین میکنند، از کشاورزی و نیروگاههای آبی پشتیبانی میکنند و هرچه بیشتر میزبان گردشگرانی هستند که برای کشف مناظر متنوع کشور به اینجا میآیند.
آگهی
آگهی
آب تعیین کرده است مردم کجا ساکن شوند، جوامع چگونه شکل بگیرند و چرا مسافران در نقاط مختلف آنچه امروز ازبکستان نام دارد توقف کنند. رود اوگام، آبشارهای جیزک و حوضهای تاریخی بخارا هر یک بخشی از این داستان را روایت میکنند. امروز بسیاری از این مکانها همچنان به ساکنان محلی خدمت میکنند و در عین حال راهی متفاوت برای شناخت ازبکستان پیش روی بازدیدکنندگان میگذارند.
آبراهههای منطقه تاشکند
کمی بیش از یک ساعت دورتر از تاشکند، رود اوگام از دامنههای رشتهکوه تیانشان غربی میگذرد و سپس وارد منطقه بوستانلیک میشود. این رود که از آب حاصل از ذوب برفها و چشمههای کوهستانی تغذیه میشود، یکی از مهمترین آبراهههای کوهستانی ازبکستان است که آب مورد نیاز روستاهای اطراف را تامین و از اکوسیستمها و کشاورزی محلی پشتیبانی میکند.
این رود به یکی از محبوبترین مقاصد تفریحی فضای باز در منطقه تبدیل شده است. در ماههای گرم سال، در بخشهایی از کرانه آن مراکز تفریحی، استخرهای شنا، رستورانها و محلهای پیکنیک برپا میشود.
راوشان تیمروف میگوید: «در امتداد رود اوگام زمین بازی برای کودکان، استخرهای گوناگون، فضاهای ویژه تفریحی برای استراحت مهمانان، رستوران و محلهایی وجود دارد که مردم میتوانند در آنها خودشان غذا آماده کنند.»
در دل کوهستان، در روستای نانای، جاذبه دیگری شکل گرفته است. کانال آبیاریای که در ابتدا برای تامین آب باغهای خانگی ساخته شده بود، امروز آبشاری ایجاد کرده که در تمام تابستان بازدیدکنندگان را به خود جذب میکند.
به گفته راهنمای محلی، دلشود عشورمتوف، خود آبشار نتیجه هشر است؛ سنت دیرینه کار داوطلبانه جمعی که در سراسر ازبکستان هنوز رایج است.
او توضیح میدهد: «این آبشار سالها پیش با هشر، یعنی کار جمعی مردم، ایجاد شد. خودروهای ویژه و جوانانی تعیین شدهایم که بازدیدکنندگان را به آبشار میبرند و دوباره برمیگردانند. اینجا تپچانها و سکوهای نشستن وجود دارد تا مردم استراحت کنند، غذا بخورند و اوقاتفراغتشان را بگذرانند.»
برای سابحات زکیرووا، بازدیدکننده محلی، جذابیت اصلی محیط آرام پیرامون آب روان است.
او میگوید: «نوه کوچک من سرفه داشت. بعد از آمدن به اینجا، سرفهاش برطرف شد. پانزده روز است اینجا کنار آبشار استراحت کردهایم و امیدواریم سال آینده دوباره بیاییم.»
قیزلسو و چشمههای جیزک
چند ساعت که به سمت جنوب برویم، چشمانداز تغییر میکند. در کوههای منطقه جیزک، چشمههای طبیعی از شیبهای سنگی سر برمیآورند و جویبارها و آبشارهایی را تغذیه میکنند که در تمام سال جریان دارند.
جهانگیر شوکوروف، رئیس یک بخش در اداره جنگلداری دولتی بخمل، میگوید: «آبشاری که اینجا میبینید طبیعی است. از چشمههایی تشکیل میشود که در بالا جمع شده و به طور طبیعی پایین میآیند. مردم ساکن پاییندست از همین آب به عنوان آب آشامیدنی استفاده میکنند. در زمستان این آب چشمه یخ نمیزند.»
یکی از شناختهشدهترین نقاط، آبشار قیزلسو است که در دل جنگلهای منطقه بخمل پنهان شده. این آبشار که در میان صخرههای سنگی و پوشش سبز گیاهی قرار گرفته، هرچه بیشتر میان کوهنوردان و دوستداران طبیعتی که در ماههای گرم تابستان به دنبال هوای خنکتر هستند محبوب شده است.
پژوهشگران سطح بالای طبیعی آهن را در آب چشمهها شناسایی کردهاند و مقامهای محلی در حال بررسی طرحهایی برای توسعه زیرساختهای گردشگری، از جمله ایجاد کمپهای اقامتی و امکانات تفریحی هستند.
اکبرجون قولبردییف، مهندس ارشد اداره جنگلداری دولتی بخمل، میگوید: «ما تحقیق و آزمایشهای آزمایشگاهی انجام دادیم که نشان داد آب قیزلسو میزان بالایی آهن دارد.»
به گفته او، این منطقه هر سال بین ۲ تا ۳ هزار بازدیدکننده بینالمللی و در کنار آنها بین ۳۰ تا ۵۰ هزار گردشگر داخلی را میپذیرد.
با این حال برای بسیاری از مردم، جذابیت اینجا بسیار سادهتر است.
نرگیزا اقیلووا، یکی از بازدیدکنندگان، میگوید: «این نخستین بار است که به جویباری میآیم که قیزلسو نام دارد. چیزی که بیش از همه دوست داشتم، پاکیزگی آب، شفافیت و لطافت آن بود.»
حوضهایی که بخارا را زنده نگه داشتند
برخلاف رودهای کوهستانی شرق ازبکستان، آب در بخارا باید جمعآوری و ذخیره میشد.
این شهر که در حاشیه صحرای قیزیلقوم قرار دارد، به شبکهای از حوضهای عمومی موسوم به حوض وابسته بود. این حوضها آب آشامیدنی تامین میکردند، در زندگی روزمره نقش داشتند و به محل تجمعی تبدیل شده بودند که ساکنان در گرمترین ماههای سال زیر سایه درختها در آن استراحت میکردند.
از میان این حوضها، لیابیحوض یکی از سالمترین و شناختهشدهترین مجموعههای معماری بخارا است. این مجموعه که در سدههای شانزدهم و هفدهم شکل گرفت، پیرامون حوض سنگی بزرگی توسعه یافت که به یکی از مهمترین فضاهای عمومی شهر تبدیل شد. طبق روایت محلی، دولتمردی به نام نادیر دیوانبیگی پس از آنکه جواهر گرانبهایی را که در سفرهایش دریافت کرده بود فروخت، هزینه ساخت این مجموعه را تامین کرد تا یادمانی عمومی برای نسلهای آینده به جا بگذارد.
اسکندر حمرویف، پژوهشگر دانشگاه دولتی بخارا، میگوید: «بخارا در نزدیکی صحرای قیزیلقوم قرار دارد و هوا بسیار گرم است. مردم برای استراحت زیر درختها به اینجا میآمدند. این حوضها همچنین ذخیره آب بودند. امروز مردم بیشتر برای نشستن و آرام گرفتن به اینجا میآیند.»
حوض دیگری که هنوز باقی مانده، بولوحوض است که روبهروی دژ تاریخی ارک قرار دارد. این حوض در اوایل سده هجدهم و در دوران سلسله اشتارخانی ساخته شد و آب مورد نیاز اقامتگاه امیر، کارگزاران دولتی و محلههای اطراف را تامین میکرد. نام آن از واژههای فارسی تاجیکی «بولو» به معنی بالا و «حوض» گرفته شده و موقعیت آن را در بخش بالایی شهر تاریخی بازتاب میدهد.
حمرویف توضیح میدهد: «بولوحوض به این دلیل ایجاد شد که نیاز به آب وجود داشت. ساکنان محلههای اطراف نیز بنا بر نیازهای روزمره خانگی خود از این آب استفاده میکردند.»
هرچند این رودها، آبشارها و حوضها کارکردهای متفاوتی داشتهاند، در تاریخ ازبکستان نقشی مشترک ایفا کردهاند. آنها زمینه شکلگیری سکونتگاهها را فراهم کرده، جوامع را سرپا نگه داشته و مسیرهای تجاری را شکل دادهاند که مردمان آسیای مرکزی را به هم پیوند میداد. امروز این آبراههها چشماندازی متفاوت از مناظر کشور ارائه میکنند؛ فراتر از بناهای شناختهشده جاده ابریشم.