از دارهای بافندگی خانوادگی در نوکوس تا کارگاههای مدرن در مسجدهای قدیمیِ بازسازیشدهی تاشکند، ازبکستان در حال تغییر چهرهی خود و فاصلهگرفتن از تصویری صرفاً موزهای است؛ جایی که نسل تازهای از صنعتگران، هنرهای دیرینهی جاده ابریشم را به بخشی از فرهنگ زندهی امروز بدل میکنند.
در این قسمت از «ماجراجوییهای جادهی ابریشم»، خلاقیت در گوشهوکنار ازبکستان رخ مینماید؛ در حیاطها، کارگاههای خانوادگی و فضاهای تاریخیِ بازسازیشدهای که در آنها سنت همچنان بر شکلگیری زندگی امروز اثر میگذارد.
آگهی
آگهی
در قرهقالپاقستان، هنر ریشه در زندگی روزمره دارد و از طبیعت و مناظر اطراف دریای آرال الهام میگیرد. در خانهی سابق یکی از نقاشان نامی قرهقالپاق، بازدیدکنندگان وارد فضایی میشوند که در آن هنر نقشی کلیدی در حفظ حافظهی جمعی و هویت فرهنگی دارد. آثار او با بازنمایی زندگی روزمره، آیینها و جشنها، بنیانی برای خوانشهای معاصر از فرهنگ قومیِ قرهقالپاق فراهم آورد.
در نزدیکی آنجا، زنان هنوز هم هنر سوزندوزی موسوم به سوزنی را زنده نگه داشتهاند. رنگهای طبیعیِ زرد، سبز و قرمز در الگوهایی در کنار هم قرار میگیرند که بار معنایی نمادین دارند؛ از جمله نقشهایی که باور دارند انسان را از چشمزخم حفظ میکند. برای بسیاری از خانوادهها، منسوجات در مقاطع مهم زندگی حضور دارند؛ از ازدواج و دوران کودکی تا انتقال دانش از یک نسل به نسل بعد. سَرپوشِ ساؤکله، آراسته به سنگهای فیروزه و مرجان، بازتابی از مهارت صنعتگری و افتخار فرهنگی است.
خاکِ رس امکان بیان خلاقانهی دیگری را فراهم میکند. سفالگران محلی تلاش میکنند سنتهای سفالگری را که زمانی با جادهی بزرگ ابریشم پیوند داشت، دوباره احیا کنند. پس از دورهای رکود، کارگاهها دوباره فعال شدهاند و بار دیگر وسایل خانگی و اشیای تزئینی را با دست میسازند. گردشگرانی که به این مکانها میآیند، روشهای سنتی را در محیطی طبیعی از نزدیک میبینند؛ جایی که صبر و مهارت، معیار اصلی در پیشبرد هر مرحله از فرایند است.
در بخشهای جنوبیتر در منطقهی سرخاندریا، صنعتگران جوان میراث گذشته را با طراحیهای امروزی بازآفرینی میکنند. مرجانه، طراح و سازندهی زیورآلات، آثاری خاص و منحصربهفرد میسازد که از نقشونگارهای ملی الهام گرفتهاند؛ از جمله زیورهایی در رنگهای پرچم ازبکستان. هرچند ساخت زیورآلات هنر اصلی اوست، نقاشی و نوشتن هم بخشی از دنیای خلاقانهاش را تشکیل میدهد و نشان میدهد سنت و فردیت چگونه در یک مسیر هنری با هم تلاقی میکنند.
این سفر در تاشکند به پایان میرسد، شهری که در آن معماری تاریخی به فضایی برای ارائه و پرورش ایدههای جدید تبدیل شده است. در محلهی «اُخون گذار»، مسجدی مرمتشده از قرن هجدهم اکنون میزبان «گذر صنعتگران» است؛ فضایی که صنعتگران، طراحان و نسل جوان را گرد هم میآورد. این پروژه که از سوی بنیاد توسعه هنر و فرهنگ (اِیسیدیاف) حمایت میشود، هدفش ایجاد گفتوگویی میان میراث و نوآوری است. این مکان که نزدیک بازار چارسو و محلههای تاریخی واقع شده، در عین حفظ بافت فرهنگی پیرامون، صنعتگران را با جامعه جهانی مرتبط میکند.
در سراسر ازبکستان، فضاهای خلاقانه در حال تغییر نگاه به چگونگی تداوم میراث فرهنگی در عصر حاضرند. خانهها، کارگاهها و بناهای تاریخی بهتدریج جایگاه خود را بهعنوان نمادهای جدید فرهنگی پیدا میکنند. مناطق مختلف از طریق نخ و پارچه، گل رس، فلز و طراحی سخن میگویند، اما در همهجا پیام مشترک است: سنت در اینجا پشت شیشه نگهداری نمیشود، بلکه به تکامل خود ادامه میدهد.