انتشار ویدیویی پر بازدید در شبکههای اجتماعی که ظاهراً سامانهای قابلحمل را در حال رهگیری یک پهپاد نشان میدهد به گمانهزنیهای متفاوتی درباره منشأ این فناوری دامن زده است.
درحالیکه برخی از کاربران این سامانه را بهعنوان یک نوآوری نظامیِ اوکراینی تحسین کردهاند، برخی دیگر مدعی شدهاند که این فناوری متعلق به روسیه است.
آگهی
آگهی
تیم راستیآزمایی «کیوب» در یورونیوز با ردیابی این ویدئو، منشأ و کارکرد واقعی این دستگاه را بررسی کرده است.
شاید شما هم در هفتههای اخیر با ویدیویی پربازدید در شبکههای اجتماعی مواجه شده باشید که ظاهراً یک سامانه نظامیِ قابلحمل را در حال رهگیری یک پهپاد نشان میدهد و گمانهزنیهای متعددی را درباره سازنده آن به همراه داشته است.
بررسی توضیحات ضمیمهشده به این ویدیو، نشاندهنده ادعاهایی ضدونقیض است. برخی از پستها این فناوری را یک پهپاد رهگیرِ ساخت اوکراین معرفی میکنند، درحالیکه عدهای دیگر تأکید دارند که این سامانه روسی است.
ادعاهایی که این سامانه را به اوکراین نسبت میدهند کاملاً گمراهکنندهاند؛ زیرا دستگاه بهنمایشدرآمده در این ویدیو، سامانه پهپادی رهگیر و هدایتشونده «یولکا» (Yolka) است که در روسیه بهمنظور مقابله با تهدیدات هواییِ کوچک طراحی و توسعه یافته است.
این سامانه توسط نیروهای روسیه برای رهگیری پهپادهای اوکراینی در جریان تهاجم تمامعیار مسکو به اوکراین مورد استفاده قرار گرفته است.
پهپاد رهگیر «یولکا» چیست؟
«کیوب»، تیم راستیآزمایی یورونیوز برای شناسایی این سامانه و نحوه عملکرد آن با کارشناسانی گفتوگو کرده است. دیوید باتچی، پژوهشگر ارشد آیرودینامیک در دانشگاه آکسفورد میگوید یولکا یک رهگیرِ سبکوزن و قابلحمل است که توسط یک نفر عملیاتی و هدایت میشود.
این کارشناس آیرودینامیک توضیح داد: «اپراتور دستگاه، آن را شبیه به یک موشک پرتاب میکند. حداکثر سرعت آن حدود ۲۰۰ کیلومتر بر ساعت است و وزن آن به کمتر از دو کیلوگرم میرسد.»
به گفته باتچی، این رهگیر در ابتدا بر یک سیستم هدایت الکترواپتیکال (نوری-الکترونیکی) متکی است و سپس در فاز نهایی پرواز، به سیستم هدایت فروسرخ (مادون قرمز) تغییر حالت میدهد.
این دستگاه با برد عملیاتیِ کمتر از پنج کیلومتر، در رده رهگیرهای «دفاع نقطهای» طبقهبندی میشود که هدف آن خنثیسازی تهدیدات هوایی در فواصل نزدیک است.
جزئیات بیشتر این سامانه پیشتر در تاریخ ۱۸ مارس توسط سرگئی بسکرستنوف، مشاور وزارت دفاع اوکراین، زمانی که وی ویژگیهای فنی این رهگیر را در شبکه اجتماعی تلگرام تشریح کرد، منتشر شده است.
به گفته بسکرستنوف، یولکا تنها در طول ساعات روز قابلیت عملیات دارد و نمیتواند در شرایط بارانی عملکرد مؤثری داشته باشد. وی همچنین افزود که کارایی این سامانه در شرایط ابریِ با کنتراست (تضاد نوری) بالا و همچنین تحت تابش مستقیم و شدید نور خورشید کاهش مییابد.
دیوید باتچی، پژوهشگر ارشد آیرودینامیک در دانشگاه آکسفورد نیز به نتیجه مشابهی دست یافته است؛ وی خاطرنشان کرد که این رهگیر بهجای انفجار، هدف خود را از طریق برخورد مستقیم منهدم میکند.
او اظهار داشت: «این دستگاه برای سرنگون کردن هدف، صرفاً با آن برخورد میکند. ازآنجاکه یولکا هیچ کلاهک جنگیِ مجهزی ندارد، میزان اثربخشی آن در سطح متوسط ارزیابی میشود و مشخصاً در برابر اهداف بزرگتر کاربرد چندانی ندارد.»
به نظر نمیرسد انفجاری که در ویدیوی پربازدید شبکههای اجتماعی دیده میشود، ناشی از خودِ رهگیر باشد. خِیرت دی کوبر، مهندس پژوهشگر در آکادمی نظامی سلطنتی بلژیک، به یورونیوز گفت که این انفجار بهاحتمالزیاد ناشی از مواد منفجرهای است که خود پهپاد اوکراینیِ هدف حمل میکرد.
دی کوبر توضیح داد: «یولکا فاقد کلاهک جنگی است. بنابراین، انفجارِ دیدهشده در ویدیو را میتوان به محموله انفجاریِ پهپادِ رهگیریشده نسبت داد.»
اوکراین نیز سامانههای مشابهی توسعه داده است؛ از جمله پهپاد رهگیر «استینگ» (Sting) که بهطور ویژه برای مقابله با پهپادهای تهاجمی «شاهدِ» ساخت ایران طراحی شده است؛ پهپادهایی که نیروهای روسی بهطور گسترده از آنها استفاده میکنند.
پهپادهای رهگیر تا چه اندازه مؤثرند؟
دی کوبر به برنامه راستیآزمایی«کیوب» گفت که پهپادهای رهگیر به یکی از ابزارهای مقابله با حملات پهپادی برای هر دو طرفِ جنگ تبدیل شدهاند.
وی تصریح کرد: «چندین سامانه رهگیر، از جمله نمونههای مشابه اوکراینی در حال عملیات هستند و در چند سال گذشته ثابت کردهاند که روشی کارآمد برای مقابله با سامانههای پرنده بدون سرنشین به شمار میروند.»
بااینحال، پژوهشگر آکادمی نظامی سلطنتی بلژیک هشدار داد که ویدیوهای منتشرشده در فضای مجازی ممکن است تصویر کاملی از میزان اثربخشیِ واقعیِ آنها ارائه ندهند.
او دراین خصوص افزود: «این رهگیرها ممکن است نسبتاً ارزان باشند، اما این ارزانی بیدلیل نیست. هرچه یک رهگیر دارای حسگرها، توان پردازشی، ظرفیت باتری و مواد منفجره کمتری باشد، احتمال اصابت موفقیتآمیزِ آن نیز پایینتر میآید.»
دی کوبر همچنین خاطرنشان کرد که روسیه و اوکراین برای ساخت پهپادها به بسیاری از قطعات تجاریِ مشابه متکی هستند که همین امر موجب شده تا تأمین قطعات کلیدی، روزبهروز کمیابتر و دشوارتر شود.
وی در ادامه گفت: «ویدیوهایی که در اینترنت به اشتراک گذاشته میشوند، تنها رهگیریهای موفق را نشان میدهند. آنها تلاشهای ناموفق را به تصویر نمیکشند و همین امر، ارزیابی اثربخشیِ واقعیِ این سامانهها را دشوار میسازد.»
دیوید باتچی نیز با تأیید این ارزیابی، یولکا را سامانهای توصیف کرد که اثربخشیِ آن تنها در سطح متوسط است. به گفته وی، ازآنجاکه این سیستم بهجای کلاهک انفجاری بر برخورد مستقیم متکی است، برای درگیری با اهداف هواییِ کوچک مناسبترین گزینه محسوب میشود، اما معمولاً در برابر پهپادهای بزرگتر کارایی لازم را ندارد.
منشأ این ویدیو کجاست؟
نگاهی دقیقتر به ویدیوی پربازدید شبکههای اجتماعی، نشانِ نظامیِ خاصی را در یکی از گوشههای ویدیو آشکار میکند. این نشان متعلق به «گردان واها» است؛ یکی از زیرمجموعههای نیروهای ویژه چچنی موسوم به «اخمت» که دوشادوش نیروهای روسیه در اوکراین میجنگند. گردان واها در گفتگو با «کیوب» تأیید کرد که آنها در ابتدا این فیلم را ضبط و منتشر کردهاند.
آندری زاتیرکو، خبرنگار شبکه تلویزیونی دولتی لهستان که تحقیقاتی روی یگانهای اخمت انجام داده به یورونیوز گفت که این نیروهای ویژه مارس ۲۰۲۲ توسط رمضان قدیروف، رهبر چچن برای مشارکت در تهاجم همهجانبه روسیه به اوکراین تأسیس شد.
فرماندهی این تشکیلات بر عهده «آپتی علاءالدینف»، متحد نزدیک قدیروف و معاون اولِ پیشینِ وزیر کشور چچن است. به گفته علاءالدینف، چچنیتبارها تنها حدود یکچهارمِ نیروهای این یگان را تشکیل میدهند و اکثریت آنها از سایر مناطق روسیه استخدام شدهاند. این تشکیلات، برخلاف نامش (نیروهای ویژه)، داوطلبانِ فاقد هرگونه تجربه نظامی پیشین را نیز میپذیرد.
به گفته مارک یانگمن، بنیانگذار پروژه تحقیقاتی متنبازِ موسوم به «ترِتولوجیست» (Threatologist) که به موضوعات مرتبط با امنیت روسیه و جنبشهای افراطی میپردازد، گردان واها یکی از چندین زیرمجموعهای است که تحت لوای نیروهای ویژه اخمت فعالیت میکنند.
یانگمن افزود: «اخمت ابزار اصلیِ سازماندهیِ مشارکتِ چچنیهایِ طرفدار روسیه در جنگ علیه اوکراین بوده است. این تشکیلات اکنون تحت امرِ وزارت دفاع روسیه است و از داوطلبانی از چچن و سراسر روسیه تشکیل شده که دورههای آموزشیِ خود را در دانشگاه نیروهای ویژه روسیه گذراندهاند.»
بر اساس اظهارات یانگمن و زاتیرکو، زیرمجموعههای اخمت معمولاً نام فرماندهان خود را به ارث میبرند. گردان واها توسط «واها ساعیف»، پسرعموی آپتی علاءالدینف، رهبری میشود.
یانگمن افزود بر اساس اظهارات فرمانده این واحد، گردان واها از زمان به دست گرفتنِ فرماندهی توسط ساعیف، در جبهه خارکیف در حال عملیات بوده است.