تخممرغ زمانی به افزایش کلسترول متهم بود، کره دشمن قلب معرفی میشد قهوه زمانی برای سلامتی مضر تلقی میشد، اما امروز بسیاری از پژوهشها آن را با کاهش خطر برخی بیماریها مرتبط میدانند. پس چرا توصیههای تغذیهای اینقدر تغییر میکنند؟ آیا دانشمندان مدام نظرشان را عوض میکنند یا ماجرا چیز دیگری است؟
تقریبا هر هفته خبری تازه درباره یک ماده غذایی منتشر میشود. یک روز تیترها از فواید قهوه برای قلب و مغز میگویند، روز دیگر از ارتباط آن با بیماریها. تخممرغ زمانی به افزایش کلسترول متهم بود، اما امروز بسیاری از متخصصان مصرف متعادل آن را برای بیشتر افراد سالم بیخطر میدانند. کره، شکلات تلخ، نمک، گوشت قرمز و حتی پنیر نیز بارها در چنین چرخهای قرار گرفتهاند.
آگهی
آگهی
این تغییرات باعث شده تا بسیاری از مردم احساس کنند توصیههای تغذیهای دائما عوض میشوند و دیگر نمیتوان به آنها اعتماد کرد. اما آیا واقعا دانشمندان هر چند سال یکبار نظرشان را تغییر میدهند؟
علم تغذیه چرا پیچیده است؟
برخلاف آزمایش یک داروی جدید، بررسی تأثیر غذا بر سلامت انسان کار سادهای نیست.
دانشمندان نمیتوانند هزاران نفر را برای سالها در شرایط کاملا کنترلشده قرار دهند و فقط یک نوع رژیم غذایی به آنها بدهند. به همین دلیل، بخش بزرگی از پژوهشهای تغذیهای از نوع «مطالعات مشاهدهای» است؛ یعنی پژوهشگران الگوهای غذایی افراد را بررسی و آنها را با وضعیت سلامتشان مقایسه میکنند.
مشکل اینجاست که عوامل زیادی میتوانند بر نتایج اثر بگذارند؛ از میزان فعالیت بدنی و کیفیت خواب گرفته تا وضعیت اقتصادی، مصرف سیگار، استرس و حتی ژنتیک.
چرا نتایج مطالعات با هم فرق میکنند؟
همه پژوهشها کیفیت یکسانی ندارند.
یک مطالعه کوچک روی چند ده نفر ممکن است نتیجهای متفاوت با پژوهشی داشته باشد که دهها هزار نفر را طی سالها دنبال کرده است. به همین دلیل، متخصصان معمولاً بیش از آنکه به یک مطالعه واحد تکیه کنند، به مرورهای نظاممند و متاآنالیزها توجه میکنند؛ پژوهشهایی که نتایج دهها مطالعه را کنار هم قرار میدهند.
به همین دلیل است که توصیههای علمی گاهی تغییر میکنند؛ نه به این دلیل که علم بیاعتبار است، بلکه چون شواهد جدید و باکیفیتتری به دست میآید.
رسانهها چه نقشی دارند؟
بخش دیگری از این سردرگمی به نحوه پوشش اخبار علمی برمیگردد.
فرض کنید مطالعهای نشان دهد افرادی که روزانه دو فنجان قهوه مینوشند، در یک گروه آماری خاص اندکی کمتر به یک بیماری مبتلا شدهاند. این نتیجه لزوماً به معنای آن نیست که «قهوه از بیماری پیشگیری میکند»، اما ممکن است تیتر برخی رسانهها چنین برداشتی را القا کند.
گاهی نیز نتایج یک مطالعه اولیه، بدون اشاره به محدودیتهای آن، به عنوان یک حقیقت قطعی منتشر میشود.
چرا یک ماده غذایی گاهی «قهرمان» و گاهی «متهم» میشود؟
در بسیاری از موارد، مسئله به خود ماده غذایی محدود نمیشود، بلکه به الگوی کلی تغذیه مربوط است.
برای مثال، سالها تمرکز اصلی بر میزان چربی رژیم غذایی بود. اما پژوهشهای بعدی نشان دادند که نوع چربی اهمیت بیشتری از مقدار آن دارد. به همین ترتیب، مشخص شد اثر یک ماده غذایی به آنچه جایگزینش میشود نیز بستگی دارد.
برای نمونه، جایگزین کردن چربیهای اشباع با چربیهای غیراشباع میتواند مفید باشد، اما جایگزینی آنها با کربوهیدراتهای تصفیهشده لزوماً نتیجه مشابهی ندارد.
شبکههای اجتماعی این چرخه را تشدید کردهاند
الگوریتمهای شبکههای اجتماعی معمولا محتوایی را بیشتر نمایش میدهند که احساسات یا کنجکاوی مخاطب را برانگیزد.
به همین دلیل، تیترهایی مانند «این ماده غذایی قاتل خاموش است» یا «راز طول عمر در این نوشیدنی نهفته است» بیشتر از یک توضیح علمی متعادل دیده میشوند.
در چنین فضایی، یافتههای پیچیده علمی اغلب به پیامهایی ساده و قطعی تبدیل میشوند؛ پیامهایی که همیشه با واقعیت همخوانی ندارند.
چگونه اخبار تغذیه را ارزیابی کنیم؟
متخصصان چند توصیه ساده دارند:
- به یک مطالعه واحد اکتفا نکنید.
- ببینید آیا نتایج در پژوهشهای دیگر نیز تکرار شدهاند یا نه.
- به دستورالعملهای نهادهای معتبر علمی توجه کنید، نه فقط تیتر خبرها.
- مراقب ادعاهای مطلق مانند «معجزه»، «سم»، «کاملاً بیخطر» یا «کاملاً ممنوع» باشید.
شاید مهمترین نکته این باشد که تغییر توصیههای تغذیهای، نشانه ضعف علم نیست؛ بلکه بخشی از روند طبیعی پیشرفت آن است. علم با انتشار هر پژوهش جدید کامل نمیشود، بلکه بهتدریج و با کنار هم قرار گرفتن دهها و گاه صدها مطالعه، تصویری دقیقتر از واقعیت به دست میآورد.
بنابراین، اگر هفته آینده دوباره تیتر تازهای درباره فواید یا مضرات یک ماده غذایی دیدید، شاید بهتر باشد پیش از تغییر رژیم غذاییتان، یک سؤال ساده بپرسید: آیا این فقط نتیجه یک مطالعه است یا بخشی از اجماع علمی؟