یک شرکت زیستفناوری آمریکایی برای نخستین بار یک روش ژندرمانی را که با هدف معکوس کردن روند پیری در انسان طراحی شده، آزمایش کرده است.
برای نخستین بار، یک انسان تحت درمانی قرار گرفته که برای معکوس کردن پیری سلولی طراحی شدهاست.
آگهی
آگهی
دانشمندان شرکت آمریکایی زیستفناوری «لایف بایوساینسز» مستقر در بوستون، ژندرمانیای توسعه دادهاند که هدف آن بازگرداندن سلولهای فرسوده یا آسیبدیده در بیماران انسانی است.
این درمان که با نام ER-100 (AAV2-OSK) شناخته میشود، قرار است بیماریهایی را هدف بگیرد که با آسیب عصب بینایی مشخص میشوند و بهطور کلی با عنوان نوروپاتیهای بینایی شناخته میشوند.
در این ژندرمانی از عوامل موسوم به OSK، یعنی سه پروتئین Oct4، Sox2 و Klf4، برای برنامهریزی دوباره نسبی اپیژنتیک استفاده میشود تا سن سلولی بازتنظیم و کارکرد آن بازگردانده شود.
پس از آزمایش این روش روی جوندگان و نخستیها، این شرکت اعلام کردهاست که اکنون نخستین انسان این درمان را دریافت کردهاست.
این شرکت در بیانیهای مطبوعاتی اعلام کرد: «این نخستین نامزد درمانی برای ترمیم اپیژنتیک است که برای کارآزماییهای بالینی تایید شدهاست و اگر موفق باشد، درمان با ER-100 نخستین بار خواهد بود که سلولها در بدن انسان جوانسازی میشوند.»
این درمان چگونه عمل میکند؟
سه پروتئینی که در ژندرمانی OSK بهکار میروند مانند دکمه بازتنظیم روی سلولها عمل میکنند و آنها را به وضعیت جوانتر برمیگردانند.
توالی دیاِناِی انسان در طول عمر تا حد زیادی ثابت میماند، حتی وقتی بدن پیر میشود. اما کد اپیژنتیک که کنترل میکند کدام ژنها فعال یا خاموش باشند، در گذر زمان تغییر میکند.
این تغییرات میتوانند ناشی از سبک زندگی، مانند سیگار کشیدن یا مصرف الکل، همچنین پیری، بیماری و آسیبدیدگی باشند و به پیامدهای زیانباری از جمله سرطان یا اختلالات عصبی منجر شوند.
درمان لایف بایوساینسز با رساندن مستقیم مجموعهای از دستورهای ژنتیکی این تغییرات را هدف میگیرد؛ سه پروتئین OSK مانند کلید «روشن» برای سلولهای هدف عمل میکنند و تغییرات مضر انباشتهشده در طول زمان را بازتنظیم میکنند.
از این رویکرد در زیستشناسی برای تبدیل سلولهای معمولی به سلولهای بنیادی استفاده شدهاست؛ کشفی که برای جان بی. گردن و شینیا یاماناکا جایزه نوبل فیزیولوژی یا پزشکی ۲۰۱۲ را به ارمغان آورد.
این درمان چه بیماریهایی را هدف میگیرد؟
این درمان اکنون وارد نخستین مرحله کارآزمایی بالینی شدهاست؛ مرحلهای که در آن دانشمندان بررسی میکنند آیا این روش برای انسان ایمن است یا نه.
دیوید سینکلر، همبنیانگذار لایف بایوساینسز و استاد ژنتیک در دانشکده پزشکی هاروارد، گفت: «این لحظهای مهم برای لایف بایو و برای حوزه زیستشناسی پیری است.»
او افزود: «پژوهشهای ما نشان دادهاست که پیری تا حد زیادی نه بر اثر آسیبهای غیرقابل برگشت، بلکه به دلیل از دست رفتن اطلاعات اپیژنتیک پیش میرود. این مطالعه بالینی نخستین فرصت برای آزمودن این فرض است که آیا با بازگرداندن این اطلاعات میتوان بیماریهای انسانی را بهبود داد یا نه.»
در کارآزمایی فاز یک و نخستین مطالعه روی انسان، افرادی با گلوکوم زاویه باز (OAG) و نوروپاتی ایسکمیک عصب بینایی قدامی غیرشریانی (NAION) وارد مطالعه خواهند شد؛ دو بیماری جدی چشمی که در آنها بیماران بینایی خود را از دست میدهند.
گلوکوم زاویه باز یک بیماری مزمن و پیشرونده چشم است که در آن سامانه تخلیه مایع چشم دچار گرفتگی میشود، مایع در چشم جمع و فشار چشم بالا میرود. کاهش بینایی معمولا با تغییرات ظریف در میدان دید جانبی آغاز میشود و بهتدریج پیشرفت میکند.
NAION اغلب به عنوان سکته خفیف عصب بینایی توصیف میشود. این عارضه ناگهانی بر اثر کاهش جریان خون در پشت چشم رخ میدهد. از دست رفتن بینایی معمولا سریع روی میدهد، اغلب هنگام بیدار شدن از خواب متوجه آن میشوند و معمولا تنها یک چشم را درگیر میکند.
گامهای بعدی چیست؟
لایف بایوساینسز اعلام کردهاست که فراتر از ER-100 در حال توسعه کاربردهای این رویکرد برای طیفی از بیماریها در اندامهای مختلف است؛ موضوعی که نشاندهنده ظرفیت درمانی گسترده آن است. این شرکت هماکنون دومین درمان خود را برای بیماریهای کبدی میآزماید و تلاش میکند روش بازتنظیم سلول را به اندامهای دیگر بدن نیز برساند.
لایف بایوساینسز تنها شرکتی نیست که عوامل موسوم به «یاماناکا» را برای افزایش امید به زندگی، معکوس کردن روند پیری یا درمان بیماریها بررسی میکند.
هرچند هنوز هیچ کاربرد درمانیای برای این روشها تایید نشدهاست، اما علاقه و سرمایهگذاری در این حوزه رو به افزایش است.
شرکت آمریکایی ریترو بایوساینسز که از حمایت مالی سم آلتمن، مدیر اوپناِیآی، برخوردار است، با ماموریتی روشن فعالیت میکند: افزودن ده سال سالم به طول عمر انسان از طریق توسعه درمانهایی برای معکوس کردن بیماریهای ناشی از پیری.
شرکت زیستفناوری شیفت بایوساینس مستقر در کمبریج بریتانیا نیز از همان سازوکار OSK برای هدف قرار دادن علل زمینهای بیماریهای مرتبط با پیری استفاده میکند.