سال ۱۹۰۱ در پی غرق شدن کشتیای کنار جزیره یونانی آنتیکیترا، سازوکار برنزی بیش از دو هزار سالهای کشف شد که چرخههای ماه و خورشید و گرفتگیها را محاسبه میکرد و امروز نخستین رایانه آنالوگ تاریخ محسوب میشود.
در سال ۱۹۰۱، گروهی از غواصان اسفنجگیر در برابر جزیره یونانی آنتیکیترا بقایای یک کشتی غرقشده رومی را پیدا کردند. میان آمفورها و مجسمهها، تودهای خوردهشده از برنز و چوب دیده شد که سالها کسی درست نمیدانست چگونه باید آن را تفسیر کند. این شی در گذر زمان به یکی از پرمطالعهترین آثار باستانشناسی تبدیل شد؛ سازوکاری چرخدندهای که ساخت آن بین سالهای ۱۵۰ تا ۱۰۰ پیش از میلاد تاریخگذاری شده و برای محاسبه موقعیتهای نجومی و پیشبینی گرفتگیها طراحی شده بود.
آگهی
آگهی
کشتی غرقشدهای که بیش از آنچه به نظر میرسید در خود پنهان داشت
این ابزار امروز در موزه ملی باستانشناسی آتن نگهداری میشود و تاریخگذاری آن نشان میدهد که ساختش به اواخر قرن دوم یا اوایل قرن اول پیش از میلاد، همزمان با غرق شدن کشتی حامل آن، برمیگردد.
یکی از پرارجاعترین فرضیهها که در پروژه پژوهشی سازوکار آنتیکیترا مطرح شده، منشأ آن را به مستعمرههای کورینتی، احتمالا سیراکوز، و در نتیجه به مکتب ارشمیدس نسبت میدهد، هرچند نویسنده یا سازنده دقیق آن هنوز به طور قطعی مشخص نشده است.
این دستگاه بیش از ۳۰ چرخدنده برنزی داشت که با دست بهحرکت درمیآمدند و چرخههای ماه، خورشید و سیارههای شناختهشده را مدلسازی میکردند و برای جبران نامنظمیهای مداری از سامانهای چرخدندهای اپیسیکلیک، شبیه دیفرانسیلهای امروزی، بهره میگرفت.
در بخش جلویی، کره کوچکی که نیمی از آن سفید و نیم دیگرش سیاه بود میچرخید تا فاز دقیق ماه را نشان دهد. در پشت دستگاه دستکم چهار صفحه مدور چرخه متونیک، چرخه ساروس، تقویم بازیهای ورزشی پانهلنیک و چرخه اگزلیگموس را که برای دقیقتر کردن پیشبینی گرفتگیها به کار میرفت، نمایش میدادند.
دههها تصویربرداری با اشعه ایکس برای گشودن یک معما...
درک این قطعات که در اثر ماندن در دریا تکهتکه و خورده شده بودند، دههها زمان برد. در سال ۱۹۵۹، فیزیکدان درک دِ سولا پرایس مطالعه ۸۲ قطعه بازیابیشده را آغاز کرد؛ بعدها، او همراه با فیزیکدان هستهای یونانی، خارالامپوس کاراکالوس، نخستین تصاویر اشعه ایکس و گاما از درون سازوکار را ثبت کرد. به این ترتیب ۲۷ چرخدنده کشف شد که برخی از آنها ۱۲۷ یا حتی ۲۳۵ دندانه داشتند؛ سطحی از دقت که جامعه علمی را شگفتزده کرد و در سال ۲۰۱۷ باعث شد گوگل به عنوان نخستین رایانه مکانیکی تاریخ، یک دودل ویژه به آن اختصاص دهد.
...آیا واقعا کار میکرد؟
با این همه، قطعیت چندانی وجود ندارد. چندین پژوهش بعدی به سرپرستی تونی فریت و الکساندر جونز که سازوکار را شبیهسازی کردند نشان داد شاخص موقعیت مریخ میتوانست تا ۳۸ درجه خطا داشته باشد؛ حاشیه خطایی که پژوهشگران آن را نه حاصل اشکال در ساخت، بلکه ناشی از محدودیتهای خود دانش اخترشناسی یونانی در آن دوره میدانند.
یک مطالعه تازهتر پا را فراتر گذاشته و مطرح میکند که حتی کوچکترین نقص در ساخت میتوانست باعث گیر کردن یا لغزش سازوکار شود؛ پرسشی که دوباره این بحث را زنده میکند که آیا این ماشین واقعا کاملا کارکردی بوده یا در عمل بیش از آنکه کاربردی باشد، دستوپاگیر بوده است.
علاقه به این سازوکار فروکش نکرده است. در نقاط مختلف جهان نمونههای بازسازیشده در مقیاسهای گوناگون با اهداف آموزشی ساخته شده، از جمله پروژه مکزیکی «سازوکار عظیم آنتیکیترا» که با هدف آموزش نسل تازهای از فیزیکدانان و مهندسان طراحی شده است.
پدیدآورنده این پروژه، پژوهشگر رائول پرز انریکز، علاقهای را که این سازوکار همچنان برمیانگیزد اینگونه خلاصه میکند: "این جهان کیهانی دنیای باستان است که از زاویهای تازه دیده میشود"؛ با زمینی در مرکز و سیارههایی که به گرد آن میچرخند، درست همانطور که یونانیان بیش از دو هزار سال پیش تصور میکردند.